ΚΡΗΤΗ
Η υπόθεση Μαζωνάκη και το στίγμα της ψυχικής υγείας- Τι αναφέρει στο Cretalive ο τ. Πρόεδρος του Τμήματος Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης
Μανόλης Τζανάκης: «Η αναγκαστική νοσηλεία δεν είναι λύση»
Στο κομμάτι «Ώρες Μικρές», ο Γιώργος Μαζωνάκης μιλά για την «ταραγμένη μου ψυχή».
Ο εγκλεισμός του δημοφιλούς καλλιτέχνη για κάποια 24ωρα στο Δρομοκαΐτειο αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης στις περισσότερες παρέες και έφερε ξανά στο προσκήνιο το ζήτημα της ψυχικής υγείας αλλά και το στίγμα με το οποίο συχνά έρχονται αντιμέτωποι άνθρωποι που υποφέρουν.
«Η υπόθεση Μαζωνάκη είναι από αυτές τις ‘φανταχτερές’ υποθέσεις που εντυπωσιάζουν το κοινό και οι οποίες φέρνουν στο φως καταστάσεις που συνήθως κρύβουμε κάτω από χαλί, το ατομικό, το οικογενειακό και το κοινωνικό», αναφέρει στο Cretalive ο καθηγητής Κοινωνιολογίας της Ασθένειας και των Ιατρικών Θεσμών, μέχρι πρότινος Πρόεδρος του Τμήματος Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, Μανόλης Τζανάκης. Προσθέτει πως, επίσης, αναδεικνύεται το θέμα των αναγκαστικών νοσηλειών και τι αυτές δείχνουν για το παρόν σύστημα ψυχικής υγείας στη χώρα μας. Την ίδια στιγμή που τα ΜΜΕ ασχολούνταν με τον γνωστό τραγουδιστή πολλά άλλα άτομα βίωναν ανάλογες καταστάσεις χωρίς κανένας να ασχοληθεί μαζί τους, δίχως η ιστορία τους να έχει το ίδιο μερίδιο στην έγνοια του κοινωνικού συνόλου.
Αγωνία για το μέλλον της παιδικής ψυχικής υγείας στο Ρέθυμνο - Ζητούν άμεση λύση - Επιστολή στον Αδ. Γεωργιάδη
Η αναγκαστική νοσηλεία είναι ουσιαστικά ο εγκλεισμός σε μια ψυχιατρική κλινική χωρίς τη θέλησή του, δίχως τη συναίνεσή του, με μια διαδικασία που συνήθως εκκινεί από την παρέμβαση συγγενών, γνωματεύσεις, τις περισσότερες φορές εκ του μακρόθεν, δύο ψυχιάτρων και με εντολή εισαγγελέα. Ο ασθενής οδηγείται συχνά με τη χρήση βίας σε μια δομή ψυχικής υγείας με σκοπό την πρόληψη, την αποφυγή άσκησης βίας έναντι του ίδιου/ίδιας ή άλλων προσώπων, με το αιτιολογικό ότι μπορεί να βλάψει τον εαυτό του ή τους άλλους. Είναι μια διαδικασία σύννομη, η οποία ωστόσο υποτίθεται ότι γίνεται για το καλό του ασθενούς και μόνο σε έκτακτες περιπτώσεις. Και αυτό γιατί κάθε αναγκαστικός εγκλεισμός συνοδεύεται και από ένα τραύμα για το ίδιο το άτομο που τον υφίσταται, ανεξάρτητα από τις προθέσεις ή τα κίνητρα όσων εμπλέκονται και τις προθέσεις τους. Κάθε αναγκαστική νοσηλεία είναι μια πληγή για πολλά άτομα, προσθέτει προβλήματα και δίνει μόνο προσωρινή απάντηση σε λάθος ερωτήματα.
Ο κ. Τζανάκης αναφέρει πως ο αναγκαστικός εγκλεισμός συνδέεται με το στίγμα, ως κάτι που τον νομιμοποιεί, και ως μια διαδικασία που τρέφει το φόβο έναντι ατόμων που βιώνουν μια ψυχική οδύνη. Πρόκειται για έναν κύκλο βίας που ασκεί το ίδιο το σύστημα, πρακτική βασισμένη στην ιδέα περί «επικινδυνότητας» που αδυνατεί να διαχειριστεί με άλλους τρόπους ένα «ανάπηρο» σύστημα ψυχικής υγείας, όπως είναι το δικό μας. Μια λύση που θα έπρεπε να είναι η ύστατη και να εφαρμόζεται με φειδώ και σύνεση έχει γίνει ο κανόνας και αυτό γιατί δεν υπάρχουν οι εναλλακτικές δομές που να προλαμβάνουν και να παρεμβαίνουν αλλιώς. Προφανώς δεν υπάρχουν μαγικές λύσεις, υπάρχουν όμως πιο ανθρώπινες και πιο θεραπευτικές αν θέλετε.
Σύμφωνα με τα δεδομένα που υπάρχουν στη διάθεσή μας, στην Ελλάδα καταγράφεται ρεκόρ ακούσιων νοσηλειών, εκτιμάται πως το 50% των ατόμων που νοσηλεύονται είναι χωρίς τη θέλησή τους. Αντίθετα, υπάρχουν ευρωπαϊκά κράτη με το αντίστοιχο ποσοστό να είναι στο 20%. (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14754830/) Αυτό σημαίνει πως ως χώρα έχουμε αποτύχει στο κομμάτι της ψυχικής υγείας.
Ένας παιδοψυχίατρος για πάνω από 2.500 παιδιά στην Κρήτη
Ο κ. Τζανάκης αναφέρει πως αυτό μπορεί να αλλάξει με τη δημιουργία δομών πιο φιλικών προς τους ανθρώπους που βιώνουν καταστάσεις έντονης ψυχικής οδύνης. Τονίζει τη σημασία της λειτουργίας δομών όπως οι κινητές μονάδες ψυχικής υγείας, οι οποίες μπορούν να παρέμβουν εγκαίρως σε πολλές περιπτώσεις πριν φτάσουμε στη στιγμή της κρίσης. Όλες αυτές οι υπηρεσίες που θα έπρεπε να λειτουργούν στην καρδιά της κοινότητας, στο κέντρο της πόλης και στα απομακρυσμένα χωριά, για να μιλήσουμε για την Κρήτη. Υπήρξαν και υπάρχουν άνθρωποι με όραμα στο σύστημα ψυχικής υγείας, που δίνουν από το υστέρημά τους, το ψυχικό και το σωματικό, στην καθημερινή φροντίδα. Αλλά καλούνται να υπηρετήσουν ένα σύστημα που καταρρέει, καθώς συμπαρασύρεται από την κρίση του ΕΣΥ. Πολλές κινητές μονάδες για παράδειγμα έχουν πάψει να λειτουργούν και πολλοί άνθρωποι γύρω μας βρίσκονται κυριολεκτικά σε αδιέξοδο.
Ο κ. Τζανάκης υπενθυμίζει πως πρόσφατα παραιτήθηκε η μοναδική παιδοψυχίατρος στη Δυτική Κρήτη και το κενό είναι τεράστιο. Όπως σημειώνει, το γεγονός αυτό είναι ενδεικτικό για το που έχει φτάσει η κατάσταση, αν αναλογιστούμε ότι οι ευκαιρίες για μια φροντίδα ενός παιδιού και ενός εφήβου, μιας έφηβης, είναι εξαιρετικά περιορισμένες ή και ανύπαρκτες. "Τι θα κάνει ένας γονέας που χρειάζεται μια απλή συμβουλευτική έστω για το παιδί του; Και αν πρόκειται για ένα κάπως πιο σοβαρό θέμα; Θα μπορέσει να καλύψει τα έξοδα της ιδιωτικής ψυχικής υγείας; Μήπως με αυτή την επιλογή που κάνουμε ως κοινωνία, με την ευθύνη βεβαίως αυτών που κυβερνούν, με την ανοχή μας στην αποσάθρωση του ήδη ασθενικού συστήματος ψυχικής υγείας, και αναφέρομαι στην Κρήτη, οδηγούμαστε στο να μην έχουμε άλλη λύση στο μέλλον πέραν των αναγκαστικών νοσηλειών;"
Αν υπήρχε ένα στέρεο και φιλικό σύστημα ψυχικής υγείας, θα μειωνόταν και το στίγμα. Η κοινωνία θα εξοικειωνόταν και θα αποδεχόταν την ύπαρξη της ψυχικής οδύνης, της «ασθένειας», που βρίσκεται διαρκώς δίπλα μας όσο και αν θέλουμε να την ξορκίσουμε.
Η αναγκαστική νοσηλεία και η χορήγηση φαρμακευτικής αγωγής που τη συνοδεύει είναι ένα απλό μπάλωμα σε μια χρόνια κατάσταση ατομικής και οικογενειακής κρίσης, δεν είναι η τελική λύση όπως συχνά φανταζόμαστε. Ο κ. Τζανάκης αναφέρει ότι τα στατιστικά δεδομένα δείχνουν ότι ψυχικά «ασθενείς» είναι περισσότερο θύματα βίας παρά θύτες και προσθέτει ότι «ο αναγκαστικός εγκλεισμός θα πρέπει να αποφεύγεται με κάθε τρόπο», καθώς δικαιώνει όλους τους ατομικούς και τους συλλογικούς φόβους και το στίγμα διογκώνεται. Οι γείτονές σου σε παρακολουθούν να οδηγείσαι με τη βία συνοδεία αστυνομικών και σχηματίζουν την εντύπωση πως είσαι επικίνδυνος.
Ο κ. Τζανάκης σημειώνει ότι ακόμα και στο πως εφαρμόζεται η αναγκαστική νοσηλεία στην περίπτωση της ψυχικής υγείας υπάρχει πρόσφατη σχετικά νομοθετική ρύθμιση που προβλέπει μια πιο ανθρώπινη διαδικασία, με εξειδικευμένο προσωπικό και μέσα (ασθενοφόρα) αλλά η οποία ουδέποτε εφαρμόστηκε (βλ. Κοινή Υπουργική Απόφαση Γ3α,β/Γ.Π. οικ. 72109/2022, ΦΕΚ Β’ 6507/19-12-2022). Έχουμε μείνει στη λύση της χρησιμοποίησης ανειδίκευτων κατά βάση αστυνομικών για να αντιμετωπίσουμε οξείες ψυχοσυναισθηματικές κρίσεις. Δεν υπάρχει λογική σε όλο αυτό, ούτε θεραπευτική ούτε πολιτική.
Όπως αναφέρει, υπάρχει πάντα η δικαιολογία πως φτάνουμε σε αυτή τη λύση όταν δεν υπάρχει άλλος δρόμος, όμως, αναφέρει πως στην Ελλάδα αυτή η τακτική είναι τείνει να γίνει ο κανόνας και όχι η εξαίρεση.
Για το θέμα του στίγματος, ο καθηγητής του Π.Κ. αναφέρει πως όλοι μας, αναλόγως την περίσταση, αποκλίνουμε από έναν κανόνα. Όλοι και όλες μας είμαστε δυνητικά στιγματισμένα άτομα, κάπου κάποτε όλοι και όλες μας διαφοροποιούμαστε από την πλειοψηφία. Η αναγκαστική νοσηλεία, ειδικά όπως γίνεται στη χώρα μας, είναι ένας μηχανισμός που επιβεβαιώνει αυτόν τον κοινωνικό κανόνα, στα μάτια του ίδιου του ατόμου πρώτα απ’ όλα, στους οικείους, στη γειτονιά, στην ευρύτερη κοινωνία. Και ο στιγματισμός των ευάλωτων συμπολιτών μας, επειδή είναι ευάλωτοι, δεν μας τιμά ως κοινωνία. Ένα στέρεο σύστημα ψυχικής υγείας, φιλικό, μέσα στις γειτονιές, θα ήταν μια αρχή για τη συμφιλίωση με την ψυχική οδύνη και τη μείωση του στίγματος. Αλλά οδεύουμε προς την ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση.
