Ο Δημοσθένης και η Κίμπερλι

Του Απόστολου Λουλουδάκη 

Διότι διά ποίον άλλο πρέπει οι πρέσβεις να είναι υπεύθυνοι παρά διά τους λόγους των; Διότι οι πρέσβεις δεν είναι κύριοι ούτε τριήρων, ούτε τόπων, ούτε οπλιτών, ούτε ακροπόλεων (διότι κανείς δεν τους εμπιστεύεται αυτά)
- Δημοσθένης, περί της Παραπρεσβείας

Όταν ο Δημοσθένης εκφωνούσε την ομιλία του Περί Παραπρεσβείας, το 343 π.Χ., δεν φανταζόταν ότι οι λόγοι του θα αντηχούσαν χιλιάδες χρόνια μετά, στις αίθουσες των σύγχρονων πρεσβειών και στα χαρτοφυλάκια των παγκόσμιων ενεργειακών κολοσσών. «Μηδὲν ὑμεῖς ἀβέλτερον πάθητε, ἀλλὰ λογίζεσθ᾽ ὅτι δεῖ κήρυκα μὲν δοκιμάζητε, εὔφωνον σκοπεῖν, πρεσβευτὴν δὲ καὶ τῶν κοινῶν ἀξιοῦντά τι πράττειν δίκαιον καὶ φρόνημ᾽ ἔχονθ᾽ ὑπὲρ μὲν ὑμῶν μέγα, πρὸς δ᾽ ὑμᾶς ἴσον» – «Μη κάμετε αυτό· μη δειχθήτε τόσον ανόητοι, αλλά σκεφθήτε ότι, όταν εξετάζετε ένα κήρυκα, πρέπει να προσέχετε, αν έχη ωραίαν φωνήν, αλλ' όταν εξετάζετε ένα πρεσβευτήν, ο οποίος διατείνεται ότι φροντίζει δια τα κοινά ζητήματα, να παρατηρείτε αν είναι δίκαιος, και αν είναι ωπλισμένος με συναίσθημα υπερηφανείας διά να σας υποστηρίζη, και πνεύματος ισότητος απέναντί σας».

Η σύνεση, η κριτική σκέψη και η διπλωματική ακεραιότητα ήταν το μήνυμα για τους Αθηναίους – και παραμένει επίκαιρο σήμερα.

Στην Αθήνα, η άφιξη της νέας πρέσβειρας των Ηνωμένων Πολιτειών συμπίπτει με την περίοδο έντονης γεωπολιτικής αναδιάταξης. Όπως ο Φίλιππος της Μακεδονίας ήθελε την κυριαρχία σε ολόκληρη την Ελλάδα, έτσι και οι ΗΠΑ επιδιώκουν να ελέγξουν στρατηγικούς ενεργειακούς δρόμους και κρίσιμα αποθέματα. Το παράδοξο της ιστορίας δεν είναι μόνο χρονικό, αλλά και ηθικό: ο Δημοσθένης προειδοποιούσε για τη γοητεία της εξουσίας και την επικινδυνότητα της υποταγής – ένα μάθημα που φαίνεται να διατηρεί την αξία του έναντι των σημερινών μεγάλων δυνάμεων.

Αν ο Δημοσθένης παραλληλίσει τον Φίλιππο με έναν αδίστακτο κατακτητή, ο μύθος του Θυέστη προσφέρει μια σκοτεινή αλληγορία για τη σύγχρονη πολιτική: όπως ο Θυέστης καταβροχθίζει τα παιδιά του υπό την πίεση της αδελφοκτονίας και της εκδίκησης, έτσι και οι μεγάλες δυνάμεις τείνουν να «καταβροχθίζουν» πόρους και επιρροή, θυσιάζοντας μικρότερες χώρες στον βωμό του ελέγχου. Η σύγκριση μοιάζει ακραία, αλλά η βασική αρχή παραμένει: η εξουσία χωρίς όρια και η φιλοδοξία που δεν ελέγχεται οδηγούν σε καταστροφή.

Η ομιλία του Δημοσθένη, που καταδίκαζε τη ματαιότητα των συμβουλίων που παρασύρονταν από επιφανειακές εντυπώσεις, ακούγεται σήμερα σαν αντίλαλος στις αίθουσες των σύγχρονων διπλωματικών γραφείων. Η νέα πρέσβειρα καλείται να συνδυάσει τη διπλωματική φρόνηση με την ισχύ, όπως ζητούσε ο Δημοσθένης: να ενεργεί δίκαια, με επίγνωση των επιπτώσεων. Η αναλογία με τον Φίλιππο δεν είναι τυχαία: οι ηγεμονίες αλλάζουν όνομα και εποχή, αλλά η δυναμική της εξουσίας παραμένει ίδια.

Η Ελλάδα, όπως και τότε, βρίσκεται στο σταυροδρόμι των μεγάλων δυνάμεων. Στην αρχαιότητα ήταν η Μακεδονία, σήμερα οι παγκόσμιες ενεργειακές εταιρείες και οι στρατηγικοί σύμμαχοι. Το δίδαγμα είναι σαφές: η δύναμη έλκει, μα η εξυπνάδα κρίνει. Όπως ο Δημοσθένης απέκρουσε την γοητεία του Φιλίππου, έτσι και η σύγχρονη πολιτική σκηνή απαιτεί κρίση και στρατηγική, όχι τυφλή υποταγή.

Η παράλληλη αφήγηση αρχαιότητας και σύγχρονης πολιτικής δείχνει επίσης πόσο η ιστορία επαναλαμβάνεται υπό διαφορετικά προσωπεία. Οι μεγάλες δυνάμεις, είτε υπό τη μορφή Μακεδονίας είτε ΗΠΑ, ασκούν πίεση, επιδιώκουν συμμάχους και χρησιμοποιούν πόρους για να εξασφαλίσουν την κυριαρχία τους. Και οι μικρότεροι παίκτες, όπως οι πόλεις-κράτη της αρχαιότητας ή οι σύγχρονες χώρες, πρέπει να ισορροπούν ανάμεσα στην αντίσταση και την συνεργασία. Η διαφορά είναι ότι σήμερα η εξουσία εκφράζεται μέσω ενέργειας, γεωστρατηγικών συμφωνιών και οικονομικών ροών, όχι μόνο μέσω στρατιωτικών εκστρατειών.

Στο τέλος, η άφιξη της πρέσβειρας στην Αθήνα δεν είναι απλώς μια τελετουργία. Είναι μια υπενθύμιση της διαχρονικής πολιτικής σοφίας του Δημοσθένη και της τραγικής αλληγορίας του Θυέστη: η δύναμη χωρίς φρόνηση μπορεί να καταστρέψει αυτούς που υπόσχεται να προστατεύσει. Η σύνεση, η κριτική ματιά και η ισορροπία συμφερόντων παραμένουν η μόνη ελπίδα για τις μικρότερες χώρες που θέλουν να επιβιώσουν σε έναν κόσμο όπου οι μεγάλες δυνάμεις διεκδικούν την κυριαρχία, τόσο στην ενέργεια όσο και στην πολιτική σκηνή.

Όπως έλεγε ο Δημοσθένης: «ὥσπερ ἐγὼ Φίλιππον μὲν οὐκ ἐθαύμασα, τοὺς δ᾽ αἰχμαλώτους ἐθαύμασα, ἔσωσα, οὐδὲν ὑπεστειλάμην» «όπως εγώ τον μεν Φίλιππον δεν εθαύμασα, αλλά ηυσπλαγχνίσθην τους αιχμαλώτους σας και τους έσωσα, ουδέποτε δε εκάμφθην προ του Φιλίππου»

 Η δέσμευση για δικαιοσύνη και φρόνηση υπερβαίνει το φόβο και τη γοητεία της δύναμης. Σήμερα, αυτή η δέσμευση είναι απαραίτητη για κάθε κράτος που θέλει να επιβιώσει στον νέο παγκόσμιο «πόλεμο» των ενεργειακών δρόμων και της στρατηγικής επιρροής.