ΚΡΗΤΗ
Πώς από τους βρυκόλακες οδηγηθήκαμε στην «απομάγευση» του κόσμου- Τι λέει στο Cretalive ο Δρ. Μαρίνος Σαρηγιάννης
Μία ενδιαφέρουσα ομιλία από τον ερευνητή του Τομέα Οθωμανικής Ιστορίας του Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών του ΙΤΕ την Τρίτη 11 Μαρτίου.
Της Κατερίνας Μυλωνά
Θα μπορούσε ο φονταμενταλισμός να οδηγήσει στη σταδιακή «απομάγευση» των Οθωμανών;
Όσο και αν μοιάζει οξύμωρο, είναι μία από τις ενδιαφέρουσες υποθέσεις στις οποίες έχει οδηγηθεί ο ερευνητής του Τομέα Οθωμανικής Ιστορίας του Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών του ΙΤΕ, Δρ. Μαρίνος Σαρηγιάννης.
Τον Αύγουστο του 2024 ολοκληρώθηκε το ερευνητικό πρόγραμμά GHOST, το οποίο χρηματοδοτήθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας και ορισμένα αποτελέσματα θα παρουσιαστούν την Τρίτη 11 Μαρτίου στις 8 το βράδυ στην αίθουσα διαλέξεων του ΙΜΣ-ΙΤΕ, στο Ρέθυμνο. Τίτλος της ομιλίας είναι «Το μαγικό, το θαυμαστό και το παράξενο στην Οθωμανική υπερφυσική παράδοση».
Ο ερευνητής θα παρουσιάσει κάποιες πτυχές της σχέσης των Οθωμανών με το υπερφυσικό στοιχείο κατά την πρώιμη νεότερη περίοδο, δηλαδή μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα. Η διάλεξη θα δώσει ένα περίγραμμα της παραδοσιακής κοσμοεικόνας της οθωμανικής κοινωνίας, με τον ρόλο που επιφύλασσε στα άστρα, τα τζιν και άλλες συμπαντικές δυνάμεις, για να περάσει στη θαυματουργία και τη σημασία των ονείρων αλλά και γενικότερα τις επαφές με το Επέκεινα, συμπεριλαμβανομένων φαντασμάτων και βρυκολάκων. Τέλος, θα γίνει λόγος για τα διάφορα είδη μαγείας και θα τεθεί το ερώτημα αν μπορούμε να μιλήσουμε για μια πορεία "απομάγευσης" του κόσμου από τον 17ο αιώνα και εξής.
Ο όρος «απομάγευση», στην ουσία, σημαίνει πώς λόγω της Επιστημονικής επανάστασης, οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον κόσμο μέσα από τη λογική και σταματούν να αποδίδουν ό,τι δεν μπορούν να εξηγήσουν σε υπερφυσικές δυνάμεις.
Γυναίκες και Απόκριες: Πώς το καρναβάλι έγινε εργαλείο απελευθέρωσης - Μία αναδρομή στο παρελθόν από τον Ν. Ποταμιάνο
Ο Δρ. Μ. Σαρηγιάννης αναφέρει στο Cretalive πως αντίστοιχες μελέτες έχουν γίνει εις βάθος για τη Δυτική Ευρώπη, όπου παρακολουθούμε τη σχέση των ανθρώπων με τον κόσμο της μαγείας στο Μεσαίωνα, την Αναγέννηση και τον Διαφωτισμό.
Την ίδια στιγμή, όμως, στον ισλαμικό κόσμο οι όποιες έρευνες έχουν γίνει δεν αφορούν στην Οθωμανική αυτοκρατορία, εστιάζουν είτε σε προγενέστερες κοινωνίες είτε σε χώρες της Κεντρικής Ασίας ή του Ιράν. Πρόκειται για περιπτωσιολογικές μελέτες που δεν εμβαθύνουν στην κοινωνική δυναμική.
Αντίθετα, η προσέγγιση του ερευνητικού προγράμματος που χρηματοδοτήθηκε από το ERC έγινε με όρους κοινωνικής ιστορίας.
Μελετάται ο ρόλος των αγγέλων, των άστρων και των θαυμάτων στην οθωμανική σκέψη και πώς σταδιακά μετατοπίζονται οι εξηγήσεις φυσικών φαινομένων από τη θεϊκή επέμβαση στην επιστημονική σκέψη.
Ένα παράδειγμα είναι η εξήγηση που έδιναν οι Οθωμανοί για τους σεισμούς. Υπήρχε η παράδοση του μυθικού Όρους Καφ που θεωρείτο ιερό και πίστευαν πως ανάλογα το ποιες ρίζες του σείονταν, γινόταν δόνηση σε άλλο σημείο του κόσμου. Σιγά- σιγά οι άνθρωποι απομακρύνθηκαν από αυτή τη θεωρία, υιοθέτησαν την αντίληψη του Αριστοτέλη και δημιούργησαν μία δική τους επιστημονική εξήγηση για το φαινόμενο αυτό.
Ανάλογη πορεία συναντάμε και στην Ιατρική, όπου από τη θεραπευτική μαγεία περνάμε στις ιατρικές πρακτικές που βασίζονται στη θεωρία των χυμών και στη χημική ιατρική που είναι και πρόδρομος της σύγχρονης επιστήμης. Η βάση της είναι η ιατρική του Παράκελσου και μεταδίδεται στην Οθωμανική Αυτοκρατορία από Εβραίους και Χριστιανούς γιατρούς.
Εκείνο που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι το κομβικό σημείο, από όπου φαίνεται να ξεκινά η «απομάγευση». Ο Δρ. Μ. Σαρηγιάννης αναφέρει πως η αρχή γίνεται στα μέσα του 17ου αιώνα, παράλληλα με ό,τι συμβαίνει στην Ευρώπη. Ο ίδιος τη συνδέει με ένα φονταμενταλιστικό κίνημα, ένα αίτημα για επιστροφή στην εποχή του Προφήτη. Θα μπορούσαμε να πούμε πως ήταν πρόδρομος των σημερινών Ταλιμπάν. Ωστόσο, εκείνη την εποχή το αντίπαλο δέος ήταν τα Δερβισικά Τάγματα, Σούφι Αδελφότητες. Τότε, οι άνθρωποι πίστευαν, για παράδειγμα, πως ο σεΐχης βλέπει οράματα και μπορεί να κάνει θαύματα. Έτσι, γίνεται μία προσπάθεια να περιοριστεί η επιρροή που είχαν στον κόσμο και, στην ουσία, αρνούνται τη δυνατότητα παρέμβασης του υπερφυσικού στις ζωές των ανθρώπων. Υποστηρίζουν πως ο άνθρωπος πρέπει να είναι ευσεβής και όχι να πιστεύει στο υπερφυσικό.
Τον ρωτήσαμε αν θεωρεί πως η χώρα μας, που ήταν υπό οθωμανική κυριαρχία, θα ακολουθούσε μία διαδικασία «απομάγευσης» αν τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Μας εξήγησε, βέβαια, πως η επιστήμη δε δουλεύει με το «εάν». Ωστόσο, θεωρεί πως δεν υπάρχει κανένα στοιχείο στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία που να «προδίδει» μία διαφορετική πορεία. Η θέση της Ελλάδας θα παρέμενε στην περιφέρεια και όχι στο κέντρο της Ευρώπης. Βλέπουμε, για παράδειγμα, ότι η γέννηση του καπιταλισμού που έφερε και μεγάλες αλλαγές σε όλα τα παραπάνω ζητήματα, δεν έφτασε στον ελλαδικό χώρο, το Βυζάντιο, όταν σημειώθηκε σε χώρες, όπως η Βόρεια Ιταλία, τον 13ο-14ο αιώνα.
Τέλος, ο ερευνητής τονίζει πως η «απομάγευση» δεν αποτελεί μία γραμμική διαδικασία και δεν κινείται με τον ίδιο ρυθμό όλη η ανθρωπότητα. Υπάρχουν κοινωνικές τάξεις ή πληθυσμιακές ομάδες που οδηγούνται προς έναν περισσότερο «απομαγεμένο» κόσμο και άλλες όχι και τόσο.
Η έλλειψη αυτοπεποίθησης είναι ένας λόγος που βάζουμε τη μαγεία στη ζωή μας, όταν αισθανόμαστε ότι δεν έχουμε τον έλεγχο, όταν μας κυριεύει ο φόβος.
Πάντως, όσο και αν η Επιστήμη έχει μπει στη ζωή μας, πλέον, το μαγικό και το υπερφυσικό πάντα θα μας γοητεύουν…
Διαβάστε περισσότερες ειδήσεις από την Κρήτη και το Ρέθυμνο
