ΚΡΗΤΗ
Απολιθωμένο δάσος Χανίων: Μία σπουδαία παλαιοντολογική ανακάλυψη!
Ο καθηγητής της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης Εμμανουήλ Μανούτσογλου μιλά στο Cretalive για τη σημασία του!
Ένα απολιθωμένο δάσος στα Χανιά; Πόσοι γνώριζαν την ύπαρξη και, ακόμα περισσότερο, την αξία του;
Ο καθηγητής και τέως κοσμήτορας της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης Εμμανουήλ Μανούτσογλου παρουσιάζει στο Cretalive όλα όσα πρέπει να γνωρίζουμε!
Αναλυτικά, αναφέρει ότι πρόκειται για μία εξαιρετικά σημαντική παλαιοντολογική ανακάλυψη στην περιοχή του Σταυρού Ακρωτηρίου στα Χανιά που έχει κεντρίσει το ενδιαφέρον της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας [1], καθώς αποτελεί ένα σπάνιο παράδειγμα όπου η παλαιοβιοποικιλότητα και η γεωποικιλότητα συγκλίνουν σε μια μοναδική απολιθωματοφόρο θέση. “Πρόκειται για ένα πρωτόγνωρο απολιθωμένο δάσος στην χώρας μας που χαρακτηρίζεται από την εξαιρετική αφθονία διατηρημένων ριζολίθων, δηλαδή απολιθωμένων ριζών και ριζικών συστημάτων φυτών που έχουν διατηρηθεί μέσω της αντικατάστασης των οργανικών τμημάτων του ριζικού συστήματος δένδρων από ανθρακικό ασβέστιο”, περιγράφει.
Οι ριζόλιθοι στην περιοχή του Σταυρού εντοπίζονται μέσα σε ψαμμιτικούς σχηματισμούς, γνωστούς ως αιολιανίτες, πετρώματα που δημιουργήθηκαν από τη δράση του ανέμου και συσσώρευση άμμου κατά μήκος της παράκτιας ζώνης, σε άγνωστο προς το παρόν χρονικό διάστημα. Αυτές οι απολιθωμένες θίνες εμφανίζονται σε μήκος πολλών χιλιομέτρων κατά μήκος του δυτικού παραλιακού μετώπου της Χερσονήσου του Ακρωτηρίου της περιφερειακής ενότητας Χανίων, από την σημαντικότερη θέση εξόρυξής τους στην περιοχή του Σταυρού έως και δυτικότερα της πόλης των Χανίων. Τα υπολείμματα των λατομικών χώρων που βρίσκονται διάσπαρτα κατά μήκος αυτών των εμφανίσεων [2] δείχνουν ότι οι Βενετσιάνοι χρησιμοποίησαν τους εύκολα εξορυσσόμενους αιολιανίτες για να κατασκευάσουν πολλές οχυρωματικές κατασκευές. Εκτός από αυτές από αυτούς τους αιολιανίτες, μέσα στους οποίους εντοπίστηκαν οι απολιθωμένες ρίζες [3, 4], έχει κατασκευαστεί ένα από τα σημαντικά ενετικά μνημεία στην πόλη των Χανίων, τα Νεώρια. Έτσι, ένα ιστορικό οικοδόμημα συνδέεται άμεσα με ένα σημαντικό μνημείο της φύσης, αποκαλύπτοντας τη διαχρονική σχέση μεταξύ της ανθρώπινης δραστηριότητας και του γεωλογικού περιβάλλοντος της περιοχής.
Σύμφωνα με τον κ. Μανούτσογλου, οι ριζόλιθοι αποτελούν οργανικής προέλευσης δομές που προκύπτουν από πολύπλοκες βιογεωχημικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ριζών των φυτών, μικροοργανισμών του εδάφους και των ιζημάτων. Ο σχηματισμός σχετίζεται με φυσιολογικές δραστηριότητες των ριζών όπως η αναπνοή και η διαπνοή, που αυξάνουν τις συγκεντρώσεις διοξειδίου του άνθρακα και οργανικών οξέων στο νερό της ριζόσφαιρας, δηλαδή της στενής ζώνης του εδάφους γύρω από το ριζικό σύστημα, οδηγώντας σε διάλυση και επανακαθίζηση ανθρακικών ορυκτών γύρω και εντός των ριζών. Αυτή η διεργασία αποτελεί τέλειο παράδειγμα της αμφίδρομης σχέσης μεταξύ βιοποικιλότητας και γεωποικιλότητας, όπου οι βιολογικές διεργασίες επηρεάζουν άμεσα τη γεωλογική εξέλιξη.
Η παρουσία των ριζολίθων μέσα στους αιολιανίτες υποδηλώνει ότι η βλάστηση σταθεροποιούσε περιοδικά τους αμμόλοφους, ενώ η συσσώρευση ανθρακικών ορυκτών γύρω από τις δομές των ριζών αντικατοπτρίζει επαναλαμβανόμενους κύκλους διαβροχής και ξήρανσης. Η πολύπλοκη αυτή βιογεωχημική διεργασία σταδιακής και επαναλαμβανόμενης απόθεσης ανόργανων ανθρακικών αλάτων γύρω και εντός βιολογικών ιστών των ριζών αποκαλύφθηκε στη μικροσκοπική εξέταση των δειγμάτων ριζολίθων. Η λεπτομερής μικροσκοπική εξέταση αποκάλυψε ότι η εσωτερική δομή πολλών μικροριζών εμφανίζουν χαρακτηριστικές ομόκεντρες ανθρακικές επιφλοιώσεις.
Με βάση τη μορφολογία και το μέγεθος, στον Σταυρό αναγνωρίζονται τέσσερις κύριοι τύποι ριζολίθων που αντικατοπτρίζουν την αρχική βιοποικιλότητα σε επίπεδο ειδών και οικοσυστημάτων. Οι μικρού μεγέθους που έχουν διάμετρο μερικών εκατοστών, οι μεσαίου μεγέθους που αποτελούν τις πιο κοινές βιογενείς δομές, με διάμετρο πολλών εκατοστών, οι μεγα-ριζόλιθοι που είναι εντυπωσιακά μεγάλοι με μήκος που ξεπερνά κατά θέσεις τα τρία μέτρα, και οι διακλαδισμένοι μεγα-ριζόλιθοι που σχηματίζουν εκτεταμένα δίκτυα πολλών τετραγωνικών μέτρων. Αυτή η ποικιλία δομών και μορφών υποδηλώνει την ύπαρξη διαφορετικών ειδών φυτών του παλαιο-οικοσυστήματος.
Πέρα από τους ριζόλιθους, η περιοχή του Σταυρού περιέχει επίσης και άλλου είδους απολιθωμένα φυτικά υπολείμματα, συμπεριλαμβανομένων μικρών απολιθωμένων κορμών, πιθανώς θάμνων, στη θέση ανάπτυξής τους, ιστάμενων απολιθωμένων κορμών μεγαλύτερων δέντρων, κεκλιμένων απολιθωμένων κορμών και απολιθωμένων κλαδιών με διάφορα μοτίβα διακλάδωσης. Η ύπαρξη ιστάμενων απολιθωμένων κορμών δέντρων υποδηλώνει ταχεία ταφή, η οποία διατήρησε και τους εμφανείς εξωτερικά ξυλώδεις ιστούς. Αυτή η εξαιρετική διατήρηση αποτελεί μαρτυρία της πρωτότυπης βιοποικιλότητας που υπήρχε σε επίπεδο γενετικό, ειδών και οικοσυστημάτων.
Ένα άλλο σημαντικό χαρακτηριστικό της περιοχής αποτελεί η παρουσία ανθρακικών κρουστών γνωστών ως calcrete - μια ονομασία που συνδέεται ιστορικά και ετυμολογικά με την Κρήτη - καθώς επίσης η εκτεταμένη παρουσία κυλινδρικών κοιλοτήτων γνωστών στη διεθνή βιβλιογραφία ως dissolution pipes. Ο σχηματισμός αυτών των δομών οφείλεται κυρίως στη χημική διάλυση που προκαλείται από διηθητικά όξινα νερά, συχνά με τη συμβολή βιολογικής δραστηριότητας κυρίως των ριζών των φυτών. Αυτές οι γεωμορφολογικές δομές αποτελούν στοιχεία της γεωποικιλότητας που διαμορφώθηκαν από την αλληλεπίδραση γεωλογικών και βιολογικών διεργασιών.
Η μοναδική διατήρηση των ριζικών συστημάτων, μαζί με τους απολιθωμένους κορμούς στη θέση ανάπτυξής τους και το περιβάλλον των παράκτιων αμμόλοφων, καθιστά αυτό το σύνολο ιδιαίτερα σημαντικό για την κατανόηση των παλαιοπεριβαλλοντικών συνθηκών της Τεταρτογενούς περιόδου στην Κρήτη. Ως δείκτες του παλαιοπεριβάλλοντος, οι ριζόλιθοι του κόλπου του Σταυρού μπορούν να δώσουν σημαντικές και κρίσιμες πληροφορίες για τις οικολογικές συνθήκες του παρελθόντος, αποτελώντας μια γέφυρα ανάμεσα στη μελέτη της αρχικής βιοποικιλότητας και των γεωλογικών διεργασιών που την διατήρησαν.
Βάσει των χαρακτηριστικών που έχουν καταγραφεί, το Απολιθωμένο Δάσος Ριζολίθων του Σταυρού πληροί όλα τα κριτήρια αναγνώρισης του ως γεώτοπου, ενός μνημείου της φύσης, όχι μόνο εθνικής αλλά διεθνούς εμβέλειας. Αυτή η ανακάλυψη υπογραμμίζει τη σημασία της ολιστικής προσέγγισης στη μελέτη και διατήρηση του παλαιοπεριβάλλοντος, όπου η κατανόηση των αλληλεπιδράσεων μεταξύ βιοποικιλότητας και γεωποικιλότητας είναι κρίσιμη για την ανάπτυξη αποτελεσματικών στρατηγικών προστασίας. Το απολιθωμένο δάσος του Σταυρού αποτελεί έναν σπάνιο χώρο όπου οι δύο αυτές έννοιες συγκλίνουν, δημιουργώντας ένα μοναδικό παράδειγμα διατήρησης που ενσωματώνει τόσο την αρχική βιολογική ποικιλότητα όσο και τις γεωλογικές διεργασίες που την διαμόρφωσαν.
Βιβλιογραφικές αναφορές:
[1] Heritage Journal (2025). "Initial Discoveries from the Rhizoliths Petrified Forest of Chania". MDPI, 8(7):242. https://www.mdpi.com/2571-9408/8/7/242
[2] https://www.academia.edu/95863836/Venetian_quarries_in_Chania
[3] Μανούτσογλου, Ε. (2023). "Χαρτογραφώντας το απολιθωμένο δάσος στον Σταυρό Ακρωτηρίου στα Χανιά". Πρακτικά 16ου Εθνικού Συνεδρίου Χαρτογραφίας, Αιγάλεω.
[4] https://www.academia.edu/91154012/Chania_Petrified_Forest
Διαβάστε περισσότερες ειδήσεις από την Κρήτη και τα Χανιά
