Γονείς: Μη φοβάστε να βάλετε όρια στο παιδί – Ο ψυχολόγος εξηγεί πόσο ωφέλιμα είναι

Το όριο είναι η νοητική και ψυχική λειτουργία που διαμορφώνει τη μετάβαση από το χαοτικό στο πραγματικό. Δίνει μορφή στην άμορφη ενέργεια του ασυνείδητου, μετατρέποντας την αδιαφοροποίητη ένταση σε εμπειρία που μπορεί να βιωθεί και να κατανοηθεί. Ορίζει την ψυχή, ρυθμίζοντας την απόσταση μεταξύ επιθυμίας και δράσης, και μαλακώνει τις φαντασιώσεις παντοδυναμίας ή εκμηδένισης που προκύπτουν μέσα στην πρωταρχική ασυνέχεια.

Μέσω αυτής της λειτουργίας, η επιθυμία αποκτά διάρκεια, το πάθος αποκτά μορφή και το εσωτερικό χάος μετατρέπεται σε σχέση ικανότητας με την πραγματικότητα. Στην πρώτη φάση της, η ψυχή του παιδιού κινείται χωρίς διάκριση μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού. Ο κόσμος βιώνεται ως ένα πεδίο απεριόριστης ενέργειας όπου το συναίσθημα και η δράση δεν έχουν ακόμη διαχωριστεί. Το όριο εισάγεται όταν η σχέση με το περιβάλλον παρέχει σταθερές απαντήσεις ικανές να συγκρατήσουν τη διάχυση της εμπειρίας. Ο καθορισμός ορίων, επομένως, δεν είναι μια πράξη εκπαίδευσης αλλά μια πράξη ψυχικής δόμησης.

Η λειτουργία του περιβάλλοντος

Το περιβάλλον λειτουργεί ως ρυθμιστής της έντασης. Όταν οι αντιδράσεις του είναι σταθερές και συναισθηματικά συνεπείς, η εμπειρία αποκτά διάρκεια και νόημα. Ο ενήλικας που ανταποκρίνεται στο παιδί χωρίς αυθαιρεσία, που παραμένει παρών ενώ θέτει το όριο, προσφέρει το υπόστρωμα πάνω στο οποίο αρχίζει να διαμορφώνεται η εσωτερική τάξη του παιδιού. Η συνέπεια και η ηρεμία ενός τέτοιου περιβάλλοντος στο παιδί να νιώσει ότι η ενέργεια της επιθυμίας μπορεί να συγκρατηθεί χωρίς να γίνει καταστροφική. Εδώ, για πρώτη φορά, προκύπτει η δυνατότητα έντασης χωρίς αποσύνθεση.

Η συναισθηματική διάσταση

Ο καθορισμός ορίων έχει ψυχική επίδραση μόνο όταν βασίζεται σε έναν σταθερό συναισθηματικό δεσμό. Η φυσική παρουσία μπορεί να απουσιάζει, ωστόσο η συναισθηματική σύνδεση παραμένει ενεργή, διατηρώντας το παιδί σε μια εμπειρία συνέχειας. Η απόσυρση, η ειρωνεία ή η απειλή καταστρέφουν την έννοια του ορίου επειδή διαρρηγνύουν αυτή τη συναισθηματική συνοχή. Η επιβολή δημιουργεί υποταγή ή εξέγερση. Και στις δύο περιπτώσεις, η εσωτερική ροή χάνεται. Ο ώριμος καθορισμός ορίων προϋποθέτει συναισθηματική συνοχή και σταθερότητα: ο ενήλικας εκφράζει σταθερότητα χωρίς επιθετικότητα και αποδοχή χωρίς παραίτηση. Έτσι, το παιδί βιώνει ότι ο δεσμός διαρκεί ακόμα και όταν συναντάται το όριο. Και από αυτή τη βεβαιότητα αρχίζει να σχηματίζεται ένα εσωτερικό σημείο αναφοράς – η ικανότητα να συγκρατείται ο εαυτός του χωρίς να χάνει τη σύνδεση.

Η νευροψυχολογική επίδραση

Ο προβλέψιμος και μη ταπεινωτικός καθορισμός ορίων δρα άμεσα στα νευρωνικά κυκλώματα που ρυθμίζουν το άγχος. Όταν το παιδί βιώνει ένα ήρεμο και σταθερό περιβάλλον στο οποίο τα όρια εκφράζονται με συνέπεια και χωρίς απειλή, το σώμα παύει να ενεργοποιεί συνεχώς το σύστημα του άγχους – δηλαδή τον άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων. Αυτό σημαίνει ότι η παραγωγή κορτιζόλης και αδρεναλίνης – ορμονών που, σε καταστάσεις φόβου ή αστάθειας, διατηρούν τον οργανισμό σε αμυντική ετοιμότητα – μειώνεται. Όταν η εμπειρία είναι ασφαλής, ο οργανισμός μειώνει το επίπεδο συναγερμού του και ο εγκέφαλος μεταβαίνει από την άμεση αντίδραση σε μια κατάσταση επεξεργασίας. Σε αυτήν την κατάσταση, ο προμετωπιαίος φλοιός – η περιοχή που είναι υπεύθυνη για τη σκέψη, τον αυτοέλεγχο και τη συνειδητή συναισθηματική ρύθμιση – μπορεί να λειτουργήσει πλήρως και να σχηματίσει λειτουργικές συνδέσεις με τις βαθύτερες συναισθηματικές δομές του εγκεφάλου, όπως η αμυγδαλή και ο ιππόκαμπος. Αυτή η σύνδεση σημαίνει ότι η συναισθηματική ένταση που παράγεται στην αμυγδαλή μπορεί πλέον να ελεγχθεί και να υποβληθεί σε επεξεργασία μέσω γνωστικών και λεκτικών μηχανισμών. Με απλά λόγια, το παιδί αποκτά σταδιακά την ικανότητα να νιώθει κάτι έντονα χωρίς να εκρήγνυται, να το σκέφτεται, να το ονομάζει και να το επικοινωνεί.

Όταν λειτουργεί αυτός ο μηχανισμός, το παιδί αναπτύσσει αυτοσυγκράτηση (επειδή ο φλοιός μπορεί να αναστείλει την παρόρμηση), μνήμη (επειδή ο ιππόκαμπος δεν μπλοκάρεται από την κορτιζόλη) και ενσυναίσθηση (επειδή το συναίσθημα παίρνει μια επεξεργασμένη, εννοιολογική μορφή αντί να παραμένει αδιαφοροποίητο).
Αντίθετα, όταν ο καθορισμός ορίων είναι απρόβλεπτος ή ταπεινωτικός, ο άξονας του στρες παραμένει χρόνια ενεργοποιημένος. Ο εγκέφαλος ζει σε συνεχή λειτουργία επιβίωσης: ο προμετωπιαίος φλοιός απενεργοποιείται, η αμυγδαλή κυριαρχεί και το παιδί αντιδρά αντί να επεξεργάζεται. Το αποτέλεσμα είναι αστάθεια, υπερδιέγερση ή συναισθηματικό μούδιασμα, δηλαδή, η απώλεια της ικανότητας ρύθμισης του εσωτερικού κόσμου και απόδοσης νοήματος στην εμπειρία.

Η μετάβαση από τα εξωτερικά στα εσωτερικά όρια

Καθώς η εμπειρία του συνεπούς καθορισμού ορίων επαναλαμβάνεται, η εξωτερική ρύθμιση μετατρέπεται σε εσωτερική λειτουργία. Το παιδί αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι το όριο δεν προέρχεται πλέον από τον άλλον, αλλά από μια εσωτερική ανάγκη για συνοχή. Σε αυτό το σημείο, το περιβάλλον παίζει να λειτουργεί ως ρυθμιστής και γίνεται το θεμέλιο της εσωτερικής αυτονομίας. Η πραγματική ωριμότητα ενός περιβάλλοντος αποκαλύπτεται όταν το παιδί μπορεί να αποχωριστεί από αυτό χωρίς να καταρρεύσει. Τότε ο δεσμός με τον «άλλο» γίνεται επίσης ένας σταθερός δεσμός με τον εαυτό του.

Ο καθορισμός ορίων ως κοινωνική συνθήκη

Η εμπειρία του ορίου αποτελεί το θεμέλιο κάθε δομημένης συνύπαρξης. Ένα παιδί που έχει εσωτερικεύσει την αίσθηση του μέτρου εισέρχεται σε σχέσεις χωρίς φόβο κυριαρχίας ή εξάρτησης. Η σύνθεση δεν βασίζεται στη διαμόρφωση, αλλά στην ικανότητα των ατόμων να αντέχουν τη διαφορά και να τη ρυθμίζουν χωρίς βία. Ένα περιβάλλον που θέτει όρια με συνέπεια και σεβασμό καλλιεργεί άτομα με ανθεκτική ταυτότητα.

Σύναψη

Στο βάθος της, η ώριμη οριοθέτηση είναι μια πράξη σεβασμού για την ύπαρξη του άλλου. Αποδέχεται την ένταση της επιθυμίας χωρίς να την υποτάσσει ή να την εγκαταλείπει. Η επιθυμία μεταμορφώνεται σε διάρκεια, το πάθος σε νόημα, η σχέση σε σταθερότητα. Δεν είναι πειθαρχία. είναι ένας τρόπος διατήρησης της ζωής χωρίς να την αφήνει να γίνει χαοτική.

Το παιδί που μεγαλώνει μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον δεν μαθαίνει να υπακούει αλλά να υπάρχει. Και το περιβάλλον που περιβάλλει το παιδί δεν χρειάζεται πλέον να διορθωθεί, επειδή από την ίδια του τα θεμέλια έχει ήδη διδάξει την αυτορρύθμιση: ότι η ζωή μπορεί να παραμείνει έντονη χωρίς να καταστρέφει, ότι η επιθυμία μπορεί να διαρκέσει χωρίς να καταβροχθίζει, ότι η σχέση μπορεί να αντέξει τη διαφορά χωρίς να αποσυντίθεται.

*Γράφει ο κ. Δημήτρης Σεφεριάδης ψυχολόγος–ψυχοθεραπευτής/ baby.gr

Ακολουθήστε το hashtag: Παιδί: Εκεί αρχίζει το αύριο και δείτε όλα τα θέματα του αφιερώματος.