Σεπτέμβριος μας έφτασε εμπρός βήμα ταχύ

Του Γιάννη Σταμέλου 
 

Ο Νίκος Ψιλάκης («Η κρητική πρωτοχρονιά του φθινοπώρου», 2024) γράφει ότι στην Κρήτη παλαιότερα γιορτάζονταν τρεις πρωτοχρονιές, «και οι τρεις με τον ίδιο εμφατικό αλλά και ιδιαίτερο για την καθεμιά τρόπο: του Γενάρη, του Μάρτη και του Σεπτέμβρη». 
Από τα τέσσερα σημεία ορόσημα της πορείας του Ήλιου πάνω στην εκλειπτική, τη μικρότερη σημασία φαίνεται να έχει η φθινοπωρινή ισημερία της 22ας Σεπτεμβρίου κατά τους Θεοδοσίου και Δανέζη  («Ο κύκλος του χρόνου, αστρονομία και μυστηριακές λατρείες,2004). Την ημέρα εκείνη, όπως και την 21η Μαρτίου, η ημέρα και η νύχτα έχουν την ίδια διάρκεια, ενώ για το βόρειο ημισφαίριο αρχίζει το μεγάλωμα της νύχτας και η εποχή του φθινοπώρου.
Και παρά το ότι η φθινοπωρινή ισημερία είναι αρχή μιας εποχής δεν ενέπνευσε ιδιαιτέρως τους λαούς. Δεν αφιερώθηκαν σπουδαίες γιορτές στη θύμησή της, ούτε συνδέθηκε με ιδιαίτερα γενέθλια ή εορτασμούς θεών. Γενικότερα οι αρχαίοι λαοί την αντιμετώπισαν με αδιαφορία.
 

Κατά τους ίδιους συγγραφείς πολλοί λαοί στην αρχαιότητα επέλεξαν την αρχή του πολιτικού τους έτους με βάση την ισημερία του φθινοπώρου. Και όπως γνωρίζουμε ακόμη και σήμερα η Ορθόδοξη Ανατολική Εκκλησία μας γιορτάζει την 1η Σεπτεμβρίου ως Αρχή της Ινδίκτου, οπότε αρχίζει το εκκλησιαστικό έτος. Η αναφορά αυτή παραπέμπει στο Βυζάντιο, όπου η 31η Αυγούστου λεγόταν Κλειδοχρονιά επειδή έκλεινε (κλείδωνε) μαζί της το εκκλησιαστικό έτος.
Από την πλευρά της λαογραφίας την 1η Σεπτεμβρίου τιμάται η μνήμη του αγίου Συμεών του Στυλίτη και σε πολλά μέρη της πατρίδας μας πιστεύουν ότι την ημέρα αυτή οι έγκυες δεν θα πρέπει να εργάζονται ή (σε άλλα μέρη) να ξύνονται για να μη γεννηθεί το παιδί με το σημάδι του αγίου Συμεών.
 

Κατά μια άλλη παράδοση του λαού μας η  1η Σεπτεμβρίου θεωρείται η μέρα του «Χρονογράφου», επειδή πιστεύουν ότι τότε ο Χάρος «γράφει» όσους πρόκειται να πεθάνουν στη διάρκεια του [εκκλησιαστικού] έτους. Κατά δε την Κρητική Παράδοση τα μεσάνυχτα της 31ης Αυγούστου ανοίγουν οι ουρανοί,  κατεβαίνουν οι άγγελοι και κάνουν απογραφή στις ψυχές που θα πεθάνουν μέσα στη χρονιά. Για να ξορκίσουν το κακό οι νοικοκυραίοι έσπαζαν ρόδια στην είσοδο του σπιτιού πρωί πρωί την 1ης Σεπτεμβρίου. Την προηγούμενη μέρα έβαζαν πάνω στις στέγες των σπιτιών τους καρύδια όσα και τα μέλη της οικογένειας. Την επομένη τα κατέβαζαν και τα έσπαγαν. Όσα ήταν τα κούφια τόσοι θα ήταν και οι θάνατοι στην οικογένεια. Έτσι πίστευαν.
Την ημέρα της Φθινοπωρινής ισημερίας η εκκλησία μας τιμά τη μνήμη του αγίου Φωκά, που πριν τον Άγιο Νικόλαο θεωρούνταν προστάτης των ναυτικών και των θαλασσών κι είναι γνωστές, οι αναφορές του Νικολάου Πολίτη πως η ομοιότητα του ονόματος «Φωκάς» με τις φώκιες συντελέσαν πολύ στη θαλασσινή λατρεία  του Αγίου. Ακόμα, όπως υποστηρίζεται σχετικά, τον Άγιο Φωκά επικαλούνταν στα ξόρκια τους οι απλοί χωρικοί ως διώκτη των ερπετών.
Ο Σεπτέμβρης (έβδομος μήνας στο ρωμαϊκό ημερολόγιο septem = επτά) είναι ο μήνας που «σηκώνουν τα μανίκια» εκπαιδευτικοί και μαθητές. Καλή δουλειά και καλή σοδιά να έχουν.