O Πάπας που ανάλωσε τη ζωή του στην υπεράσπιση της Κρήτης από τους Οθωμανούς

Του Κωστή Ε. Μαυρικάκη

Έχοντας παρέλθει τρεισήμισι και πλέον αιώνες από την κατάκτηση της Κρήτης από τους Οθωμανούς, η κοινωνία και οι πολιτικοί θεσμοί της, ίσως να μην έχουν αποκτήσει ακόμη την ωριμότητα για να αποδεχθούν να αναρτηθούν τα πορτραίτα του Πάπα Κλήμη Θ΄ και του Φραγκίσκου Μοροζίνι πλάι σε εκείνα του Ελ Γκρέκο, του Καζαντζάκη και του Βενιζέλου, μέσα στις αίθουσες των δημοσίων κτιρίων του νησιού. Η ιστορική δικαίωση αργεί να τελεσιδικίσει, όταν δεσπόζει είτε η άγνοια, είτε η συνειδητή απόκρυψη και διαστρέβλωση των γεγονότων. Μέχρι που μεστωμένη και ώριμη πια, βρίσκει την πραγματική θέση της στις μελλοντικές γενιές και στο φως της Αλήθειας.

Το κείμενο αυτό, δεν θα γραφόταν αν δεν περνούσε πρόσφατα στην αιωνιότητα «ο Πάπας των φτωχών» Φραγκίσκος, και κυρίως, αν δεν υπήρχαν κάποιες ειλικρινείς φωνές μέσα στους κόλπους της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας προεξάρχουσας εκείνης του Οικουμενικού Πατριάρχη και ενός Ιεράρχη της Κρήτης -εκ των φωτεινών εξαιρέσεων της Εκκλησίας της-, που απεκδυόμενοι τον (αν)Ορθόδοξο θρησκευτικό φανατισμό αιώνων και το μίσος κατά του Βατικανού και του Καθολικισμού, μίλησαν ευθαρσώς δημόσια για τον Πάπα Φραγκίσκο «ως πιστό συνοδοιπόρο και γνήσιο φίλο της Ορθοδοξίας που άφησε ένα παράδειγμα ταπεινώσεως και αδελφικής αγάπης».

Πως έχουν όμως τα πραγματικά ιστορικά γεγονότα ενός άγνωστου Πάπα που πριν από 3,5 αιώνες  ήταν ο κορυφαίος πρωταγωνιστής της ευρωπαϊκής διπλωματίας και ανάλωσε τη ζωή του για τη διάσωση της Κρήτης από τον Οθωμανικό κίνδυνο χωρίς όμως να τα καταφέρει;

Η συγκλονιστική ιστορία ενός Ρωμαίου Ποντίφικα που έθεσε ως κορυφαίο στόχο της δίχρονης παποσύνης του την υπεράσπιση της χριστιανοσύνης στην Ευρώπη από τον ισλαμικό κίνδυνο, και μέσα απ’ αυτήν τη σωτηρία του πολιορκούμενου Χάνδακα από τους Οθωμανούς, είναι άγνωστα ιστορικά γεγονότα που συνθέτουν άγνωστες ψηφίδες της θυελλώδους ιστορίας της ύστατης περιόδου του Κρητικού Πολέμου (1667-1669). Η Ιστορία είναι φτιαγμένη εκτός από τη σιωπή των νεκρών και με τη μεγαλοσύνη της δίκαιης κρίσης των ζωντανών που (πρέπει να) κελεύει η ωριμότητα του χρόνου.

Image

Σήμερα, στη συναρπαστική ζωή και κυρίως στην παποσύνη του Τζούλιο Ροσπιλιόζι, εκείνου που πέρασε στην Ιστορία ως Πάπας Κλήμης Θ΄, μόνον το ίδιο το στοιχειωμένο στο χρόνο Βατικανό και το συγκρότημα των θερινών κατοικιών των Ποντιφικών στο Καστέλ Γκαντόλφο στις όχθες της λίμνης Αλμπάνο στα νότια περίχωρα της Ρώμης, το παλιό κάστρο Μισέλ Άγγελο με τα κρημνοπρεπή μπεντένια του στο λιμάνι της Τσιβιτά Βέκια, το άλλοτε επίνειο του ισχυρού παπικού στόλου, οι ίδιες οι οχυρώσεις του δικού μας Χάνδακα, όλα αυτά είναι τα ισχνά νήματα που φυγοδικούν με τη μνήμη και που πιστώνουν το μεγάλο έργο της ζωής του Ποντίφικα αυτού.

Εκείνο της υπεράσπισης της χριστιανοσύνης και του απειλούμενου Χάνδακα. Όλα συνθέτουν μιαν άγνωστη συναρπαστική ιστορία ενός από τους πιο κραταιούς Ρωμαίους Ποντίφικες που συνδέσανε την παποσύνη τους με την καθοριστική ατυχή έκβαση τα δυο τελευταία χρόνια της εικοσιδυάχρονης πολιορκία του ως τελευταίας κτήσης της Βενετίας στη Μεσόγειο.

 Άλλωστε, Πάπας εκλέχτηκε την ύστατη καθοριστική περίοδο κορύφωσης του Κρητικού Πολέμου, στις 20 Ιουνίου 1667 μέχρι και το θάνατό του, στις 9 Δεκεμβρίου 1669 λίγες μέρες μετά την πτώση της πόλης.

Σκοπός του παρόντος σημειώματος δεν είναι η συγγραφή μιας θυελλώδους βιογραφίας (πως μπορεί άλλωστε να γίνει μέσα σε λίγες αράδες), αλλά η περίτρανη ιστορική μαρτυρία της προσφοράς του Κλήμη Θ΄ στη σθεναρή υπεράσπιση της χριστιανοσύνης στην Ευρώπη μπροστά στον κίνδυνο εξάπλωσης του οθωμανικού κινδύνου, αφού η πτώση της Κρήτης, πίστευε και ήταν, ένα αδιαμφισβήτητο διαβατήριο για την ισλαμοποίηση ολόκληρης της γηραιάς ηπείρου.

Γεννημένος το 1600 στην Πιστουά, στο μεγάλο Δουκάτο της Τοσκάνης, μέσα σε μια παλιά οικογένεια ευγενών που είχε δώσει πολλούς άρχοντες στην ομώνυμη Δημοκρατία της πόλης και πολλούς αξιωματούχους στο Τάγμα των Ιπποτών της Μάλτας, με ικανότητες που έγιναν εμφανείς από τη στιγμή της εισόδου του στον κλήρο, για έντεκα χρόνια κατείχε με μεγάλη επιτυχία τη θέση του νούντσιου στη Μαδρίτη, έχοντας τον τίτλο του αρχιεπισκόπου της Ταρσού. Ο προκάτοχός του Αλέξανδρος Ζ’ του έδωσε τον πίλο του Καρδιναλίου, και αργότερα τον χειροτόνησε τοποτηρητή της Ρώμης και ύπατο Γραμματέα (πρωθυπουργό) του Παπικού κράτους.

Στο κονκλάβιο εκλογής Πάπα το 1667 ο Τζούλιο Ροσπιλιόζι εκλέχτηκε επάξια, από τη μερίδα εκείνη του Ιερού Κολλεγίου που αντιδρούσε στις μεγάλες δυνάμεις της εποχής, αλλά και από τους Ισπανούς εκλέκτορες αφού είχε υπηρετήσει για πολλά χρόνια νούντσιος στη Μαδρίτη. Παρ’ ότι εκλεκτός του Λουδοβίκου ΙΔ’ ήταν ο αρεστός του πρωθυπουργού Μαζαρίνου, γρήγορα μετά την εκλογή του, οι δύο άνδρες απέκτησαν μια ιδιαίτερη «χημεία» που θα αποδεικνύονταν καθοριστική για την εξέλιξη των γεωπολιτικών σχέσεων στην Ευρώπη, τη Μεσόγειο, και φυσικά στο διεθνοποιημένο πρόβλημα της Κρήτης.

Ανερχόμενος στον παπικό θρόνο ο Κλήμης Θ΄ δεν εγκατέλειψε την πολιτική που άρχισε ως Γραμματέας του Παπικού κράτους. Έθεσε πρωταρχικό σκοπό του την απελευθέρωση της Κρήτης, την οποία θεωρούσε ως το πιο σημαντικό προπύργιο του χριστιανισμού στην Ανατολή.

Οι περιστάσεις φαίνονταν όμως υπέρ του δέοντος περίπλοκες για την υλοποίηση αυτού του σχεδίου. Εκτός από το βασιλιά της Γαλλίας, κανένας άλλος από τους χριστιανούς πρίγκιπες δεν ήταν σε θέση να αναμετρηθεί μόνος του με την ισχυρή Οθωμανική Αυτοκρατορία, και όλοι οι παλαιοί στρατιώτες του Χριστού, ήταν αδύναμοι να ξαναρχίσουν μια νέα Σταυροφορία. Η Γερμανική Αυτοκρατορία που μόλις επούλωνε τις πληγές της, ήταν δεσμευμένη με τη συνθήκη της Βασβάρ και διατηρούσε με κόπο τις κτήσεις της στην Ουγγαρία. Η Πολωνία πάλευε με τις ίντριγκες της εκλογής του βασιλιά και ο Λουδοβίκος ΙΔ’ είχε αρχίσει ανοικτό πόλεμο με τους Ισπανούς στις Κάτω Χώρες, εξ αιτίας των δικαιωμάτων που ισχυρίζονταν επ’ αυτών η βασίλισσά τους.

Όσο η ειρήνη δεν θα αποκαθίστατο ανάμεσα σε αυτές τις δύο μεγάλες καθολικές δυνάμεις, ο Κλήμης Θ΄ δεν μπορούσε να ελπίζει σε καμιά βοήθεια για την Κρήτη. Πριν απ’ όλα, έβλεπε ως πρώτη του υποχρέωση να αναλάβει πρωτοβουλίες ώστε να σταματήσουν οι εχθροπραξίες που κατέτρωγαν τη Δύση.
 

Image

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι Ισπανοί μέσω των διπλωματικών ακροάσεων, διαμήνυαν και απαιτούσαν από τον Πάπα Κλήμη Θ΄ να δεσμευτεί ο βασιλιάς Λουδοβίκος με δημόσια δήλωσή του ότι καθ’ όλη τη διάρκεια απουσίας των Ισπανικών δυνάμεων στην Κρήτη, η Γαλλία δεν θα επιτίθετο στην Ισπανία αλλά και σε καμία από τις κτήσεις της. 

Στις επιστολές τις οποίες κοινοποίησε μετά την εκλογή του στους ηγεμόνες μέσω των πρέσβεών τους και των καρδιναλίων των εθνών τους για να τους ευχαριστήσει για τη συνδρομή τους, ο νέος Πάπας δεν παρέλειπε να εκθέσει το πολιτικό του σχέδιο, που προέβλεπε την αποκατάσταση της ειρήνης στην Ευρώπη και την απελευθέρωση της Κρήτης, με όλους τους χριστιανούς πρίγκιπες ενωμένους σε αυτό τον ευγενικό σκοπό. Για το λόγο αυτό ικέτευε τους ηγεμόνες να καταθέσουν τα όπλα και να αποδεχθούν τη διαμεσολάβησή του.

Οι Τούρκοι, έγραφε στο βασιλιά της Γαλλίας, προξενούν στη χριστιανική θρησκεία τους πιο μεγάλους κινδύνους, τόσο στην Κρήτη όσο και τη Δαλματία.

Η έρευνα από το Βέλγο Ακαδημαϊκό Charles Terlinden ήδη από τις αρχές του προηγούμενου αιώνα, των τριών τελευταίων χρόνων του Κρητικού Πολέμου (1667-1669) επί των ημερών του Κλήμη Θ΄  μέσα από απόρρητα αρχεία του Βατικανού, την αλληλογραφία των παπικών νούντσιων σε όλες τις ευρωπαϊκές Αυλές, και τις Ευρωπαϊκές διπλωματικές σχέσεις της εποχής, επιτρέπει να πιστοποιηθεί ότι ο Πάπας Κλήμης Θ’ ήταν ο μοναδικός που παρέμεινε πιστός στο ζήλο της Αγίας Έδρας για την υπεράσπιση της κληρονομιάς της χριστιανικής πίστης ενάντια στη διογκούμενη απειλή των Οθωμανών για την ίδια την Ευρώπη μέσα από την επική πολιορκία της Κρήτης. Έναν τέτοιον αγώνα η Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία και η ελληνική επικράτεια και οι πληθυσμοί της στερουμένων κρατικής οντότητας όντας κάτω από τα δεσμά του Σουλτάνου, δεν μπορούσαν να οργανώσουν με σχέδιο γεωπολιτικής ισχύος και εθνικής στρατηγικής. Αφού ο Πάπας Κλήμης Θ’ συνέβαλε στην αποκατάσταση της ειρήνης μεταξύ Γαλλίας και Ισπανίας, προσπάθησε να συνθέσει μια μεγάλη εκστρατευτική αποστολή των καθολικών πριγκίπων για την απελευθέρωση του Χάνδακα. Είχε κατορθώσει να εξομαλύνει όλες τις δυσκολίες οι οποίες τόσο στη Γαλλία όσο και το εξωτερικό, εναντιώνονταν στην πραγματοποίηση των βασιλικών υποσχέσεων. Βοηθούμενος από τις συγκυρίες πέτυχε τη μεγάλη βοήθεια από το Λουδοβίκο ΙΔ’ ο οποίος δεν ήθελε να εμφανίζεται ανοιχτά υπέρμαχος της σωτηρίας της Κρήτης, γι’ αυτό άλλωστε και η αρχιστρατηγία της αποστολής όπως είναι γνωστό, ανατέθηκε στον ανιψιό του πάπα Βικέντιο Ροσπιλιόζι και όλα τα πλοία που απέπλευσαν για την Κρήτη έφεραν τη σημαία του Παπικού Κράτους.

Μέσα σε όλες αυτές τις διπλωματικές διαπραγματεύσεις, διαφαίνεται η ιστορική αλήθεια ότι το Βατικανό ήταν απελευθερωμένο από εγωιστικά και ενίοτε μικροπρεπή κίνητρα τα οποία απέτρεπαν τις ευρωπαϊκές δυνάμεις στην οργάνωση διεθνούς εκστρατείας για την Κρήτη και συνέβαλαν κατά μέγα μέρος στην αποτυχία των προσπαθειών του Πάπα, καταστρέφοντας τελικά τις ελπίδες του.

Ούτε η ίδια η Βενετία με τη δολιότητα της πολιτικής της, ούτε η Ισπανία με την απάθειά της, βοήθησαν τις παπικές πρωτοβουλίες. Τελικά μόνο στη Γαλλία η έκκληση του Κλήμη Θ΄ βρήκε την πιο γενναιόδωρη απήχηση. Ο γαλλικός λαός, ο κλήρος, οι ευγενείς και ο στρατός απεδείχθησαν πιστοί στο ιπποτικό και χριστιανικό πνεύμα της εποχής. Παρά τη χλιαρότητα του περιβάλλοντός του και παρά την παραδοσιακή πολιτική καλής φιλίας μεταξύ της Γαλλίας και της Πύλης μέσα από το καθεστώς των διομολογήσεων, η προσωπική «χημεία» Λουδοβίκου ΙΔ’ και Κλήμη Θ’, ήταν η καθοριστική αφορμή ώστε ο Πάπας να αναλάβει ειλικρινά την υπεράσπιση της Χριστιανοσύνης στην Ανατολή, ευελπιστώντας ότι τελικά ο βασιλιάς Ήλιος θα δώσει το πράσινο φως για τη μεγάλη εκστρατεία. 

H τελική συναίνεση του βασιλιά Λουδοβίκου μπορεί να ήταν ειλικρινής, δεν ήταν όμως καθόλου ανιδιοτελής. 

Η ειρήνευση από τις έριδες που κατέτρωγαν την Εκκλησία της Γαλλίας και η ισχύς της γαλλικής επιρροής στη Ρώμη από τη μία, η προθυμία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας για την επανασύσταση στενών εμπορικών σχέσεων με τους Γάλλους από την άλλη, που προσεχώς θα κατέληγαν στην ανανέωση των διομολογήσεων, δικαίωσαν ευρέως το Γάλλο βασιλιά για τις επιλογές του, αλλά δυστυχώς για την υστεροφημία του, η χριστιανική του πολιτική τερματίστηκε άδοξα με την γνωστή κατάληξη της εκστρατείας. 

Η αδέκαστη κρίση των ιστορικών γεγονότων αποδεικνύει ότι το Βατικανό μη προσβλέποντας και όντας αδιάφορο για τις γεωπολιτικές αψιμαχίες των ευρωπαϊκών κρατών, προσανατόλισε ως μοναδική του στρατηγική την υπεράσπιση της χριστιανικής πίστης ενός εμβληματικού νησιού στην καρδιά της Μεσογείου ικανού να σταματήσει την επέλαση των Οθωμανών στην Ευρώπη. Για την παποσύνη δεν επρόκειτο για πολιτικά ή εμπορικά οφέλη, παρά για την ίδια την ανακοπή της Οθωμανικής επέλασης στη Δύση.

Μόνον ο εγωισμός των ευρωπαϊκών κρατών εμπόδισε την επιτυχία των σχεδίων του Κλήμη Θ΄. Ο Πάπας ήταν αφοσιωμένος στο έργο της απελευθέρωσης του Χάνδακα, τελευταία λεωφόρο της Χριστιανοσύνης στην Ανατολή, και ανάλωσε όλη του την ενέργεια και τη διπλωματία, όλα τα έσοδα των κρατών του και την προσωπική του περιουσία για το σκοπό αυτό. Όταν η Ευρώπη απαθής έβλεπε πια την κατάρρευση των προσδοκιών του, ο πόνος του ήταν τόσος ώστε δεν μπόρεσε να επιβιώσει. Κανείς από τους ιστορικούς δεν αμφισβητεί ότι η λύπη του για την πτώση του Χάνδακα ήταν ο πρόξενος του θανάτου του. «Θεωρείται ότι η απώλεια της Κάντια και η δυσαρέσκεια που επακολούθησε συνέβαλαν κατά πολύ για τον θάνατό του» λέει ο σύγχρονός του ιστορικός Paul Pellisson, και από την πλευρά του ο Ενετός πρέσβης Γκριμάνι, πού τόσο αναμείχτηκε στα γεγονότα αυτής της περιόδου, γράφει ότι «αυτός ο αγαθός Ποντίφικας αισθάνθηκε έναν απέραντο οίκτο για την κατάληξη της τελευταίας εκστρατείας ο οποίος και τον έριξε στον τάφο».

Το καλοκαίρι του 1669 με εξαιρετικά καταβεβλημένη την υγεία του, την ώρα που η πολιορκία του Χάνδακα ήταν στο τραγικό αποκορύφωμά της ο Πάπας Κλήμης Θ΄ ξεκουράζεται στα θερινά παπικά ανάκτορα των Ποντιφικών του Καστέλ Γκαντόλφο στις όχθες της λίμνης Αλμπάνο νοτιοανατολικά της Ρώμης.

Εκείνο το φθινόπωρο του 1669, μια χρυσοστόλιστη παπική άμαξα μεταφέρει προς τα εκεί τον κόμη Ντε Βιβόν, έναν από τους ηγέτες της αποτυχημένης διεθνούς εκστρατείας στην Κρήτη,  μετά το φιάσκο των συμμαχικών δυνάμεων και την άπρακτη επιστροφή του στόλου στη Γαλλία, κάνοντας στάση στην Τσιβιτά Βέκια, για να ενημερώσει  τον Ποντίφικα για τη δραματική είδηση της πτώσης του Χάνδακα. Ο Ποντίφικας με την ήδη εξασθενημένη υγεία του δεν άντεξε την είδηση και στο άκουσμά της παθαίνει ισχυρό εγκεφαλικό επεισόδιο. Λίγες μέρες αργότερα ξεψύχησε. Για την ιστορία, το θερινό παπικό παλάτι του Καστέλ Γκαντόλφο άνοιξε για πρώτη φορά ως Μουσείο για το κοινό το καλοκαίρι του 2013, από τον πρόσφατα εκλιπόντα Πάπα των φτωχών Φραγκίσκο. 

Η ιστορική δικαίωση του Πάπα Κλήμη Θ΄ για την άγνωστη ή υποτιμημένη προσφορά του στην υπόθεση της πολιορκίας του Χάνδακα, τρεισήμισι και πλέον αιώνες μετά από αυτά τα κοσμοϊστορικά γεγονότα στην Κρήτη, είναι ένα καίριο και σημαντικό ζήτημα, αφού συνδέεται με την αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας, και με τη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής συλλογικής μνήμης και ταυτότητας για την υπεράσπιση του Χριστιανισμού στην Ευρώπη. Σήμερα πια, καθίσταται τόσο επίκαιρο και συμβολικό. Επιβάλλεται όχι μόνο στα πλαίσια του διαθρησκευτικού διαλόγου με τον Καθολικισμό, αλλά και μόνον από την ανάγκη της αποκατάστασης της ιστορικής Αλήθειας, η επίσημη αναγνώριση της προσφοράς του Πάπα Κλήμη Θ’ από την Εκκλησία της Κρήτης και τους πολιτικούς, αυτοδιοικητικούς και κοινωνικούς θεσμούς του νησιού. Η αναγνώριση, χωρίς παραμορφωτικούς φακούς, των ιστορικών γεγονότων και η ιστορική δικαίωση των πρωταγωνιστών τους μετά από αιώνες, μόνον Μεγαλοσύνη μπορεί να σηματοδοτήσει γι’ εκείνους που θα το πράξουν.