«Μια μέρα, οι θάλασσες αυτές θα εκδικηθούνε» (2)

Του Κωστή Ε. Μαυρικάκη (*)

Η Ανατολική Μεσόγειος δεν είναι απλά ένα γεωγραφικό σύνολο από ακτογραμμές, νησιά και ηπείρους· είναι ένα διηνεκές θέατρο συγκρούσεων, ανταγωνισμών και σκακιέρα στρατηγικών συμφερόντων. Από την εποχή των Φοινίκων, των Ελλήνων, των Ρωμαίων, των Πτολεμαίων μέχρι και τα νεωτερικά χρόνια, καμία κρατική οντότητα στις ακτές της, δεν υπήρξε αυτοτελώς κυρίαρχη χωρίς την εμπλοκή ετερογενών δυνάμεων και παραγόντων.

Η ιστορική αυτή θάλασσα μητρίδα πολιτισμών και θρησκειών που συνδέει τρεις ηπείρους, περιβάλλει κρίσιμες θαλάσσιες αρτηρίες (Γιβραλτάρ, Σουέζ, Αιγαίο, Δαρδανέλλια), περικλείει νησιά-προγεφυρώματα (Κύπρος, Κρήτη, Ρόδος) και φιλοξενεί κράτη που δεν ορίζουν από μόνα τις στρατηγικές τους επιλογές.

Η κομβική της θέση στον κόσμο, την καθιστά εξαρτημένη από τις επιδιώξεις ετερογενών συμφερόντων. Μεγάλες αυτοκρατορίες παλαιότερα, και ΝΑΤΟ, Ρωσία, ΗΠΑ, Ε.Ε., περιφερειακές δυνάμεις όπως Τουρκία και Ισραήλ σήμερα, ερίζουν την παρουσία τους εκεί.

Το παρελθόν προβάλλει τη Μεσόγειο, ως μόνιμη γεωπολιτική σκηνή μιας Μεγάλης θάλασσας με διαρκή ετεροκαθορισμό και εντάσεις. Από την αρχαιότητα οι πόλεις-κράτη του Αιγαίου εξαρτιόνταν από τις παράκτιες αυτοκρατορίες της. Αθηναίοι, Καρχηδόνιοι, Ρωμαίοι, Πτολεμαίοι στα ελληνιστικά χρόνια κ.λπ.. και αργότερα το Βυζάντιο ασκούσαν επιρροές μέσω θρησκευτικών, πολιτισμικών και εμπορικών ανταλλαγών, μέχρι που σταδιακά όταν τις έχαναν, περνούσαν σαν ανάμνηση στην Ιστορία.

Στην Οθωμανική εποχή η Ανατολική Μεσόγειος καθίσταται «εσωτερική λίμνη» της Πύλης, με άμεσες εξαρτήσεις από ευρωπαϊκές οικονομίες. Στη νεότερη εποχή οι αποικιοκρατικές δυνάμεις διαμόρφωσαν σύνορα και καθεστώτα. Στην περίοδο του Ψυχρού Πολέμου η περιοχή γίνεται ανταγωνιστικό πεδίο ΗΠΑ – ΕΣΣΔ, χωρίς αυτονομία των περιφερειακών παικτών.

Σήμερα η Μεσόγειος διαπερνάται ξανά από τον ετεροκαθορισμό στη στρατηγική της αποδιοργάνωση. Χαρακτηρίζεται από παράλληλες κρίσεις σε χώρες όπως Λιβύη, Συρία, Λίβανος, Παλαιστίνη, από μεταναστευτικές ροές ως εργαλείο επίδειξης ισχύος από Τουρκία και Λιβύη, και τη γεωενέργεια (ΑΟΖ, φυσικό αέριο) ως νέα αφορμή εντάσεων. Διαπερνάται όμως και από την ανικανότητα της Ε.Ε. να συγκροτήσει γι’ αυτήν μια ενιαία στρατηγική ως μέρος της δικής της γεωγραφίας.

Ο ετεροκαθορισμός δεν είναι μόνο πολιτικός αλλά θεσμικός και δημογραφικός: εξαρτήσεις σε υποδομές, συμμαχίες, πληθυσμούς και παράβαση διεθνούς δικαίου και κανόνων.

Η Κρήτη με όλα αυτά που συμβαίνουν τις τελευταίες μέρες, δεν αυτοπροσδιορίζεται στρατηγικά. Ενώ προστατεύεται από Ελληνικές και Νατοϊκές δομές, ταυτόχρονα εκτίθεται χωρίς στρατηγική αποτροπή. Η Κύπρος παραμένει κατεχόμενη και απολύτως εξαρτημένη από τριμερείς, τετραμερείς συμφωνίες και εξωτερικούς παίκτες.

Η Λιβύη έχει μετατραπεί σε χωριστή γεωπολιτική σκακιέρα, με την Τουρκία να απολαμβάνει ελεύθερη πρόσβαση και πλήρη έλεγχο των περιοχών της. Δεν είναι υπερβολή να λεχθεί ότι ολόκληρη η κατακερματισμένη Λιβύη σήμερα, στην ουσία αποτελεί προτεκτοράτο της Άγκυρας. «Αι μεν χείραι, χείραι Ισαύ, η δε φωνή, φωνή Ιακώβ»…

Η Ανατολική Μεσόγειος μετατρέπεται σταδιακά σε πεδίο επιρροής τρίτων δυνάμεων, όπου η Ευρωπαϊκή Ένωση, αν και γεωγραφικά παρούσα, είναι πολιτικά απούσα. Οι μεταναστευτικές ροές από την Αφρική προς την Κρήτη δεν είναι ένα φυσικό φαινόμενο, αλλά αποτέλεσμα γεωπολιτικού παιγνίου και εργαλειοποίησης. Στην καρδιά αυτής της πραγματικότητας βρίσκεται η στρατηγική υστέρηση της Ε.Ε. και η δραστήρια διείσδυση της Τουρκίας στη Λιβύη. Το ερώτημα αναδύεται αμείλικτο: Υπάρχει διέξοδος από αυτό τον ετεροκαθορισμό στην ανασύσταση στρατηγικής ταυτότητας;

Η Ελλάδα και η Ε.Ε. οφείλουν να συγκροτήσουν ένα ενιαίο γεωπολιτικό αφήγημα για την Ανατολική Μεσόγειο. Να επενδύσουν σε αυτόνομες υποδομές αποτροπής, και να καταγγείλουν τον εξαγώγιμο ετεροκαθορισμό που επιβάλλουν περιφερειακές δυνάμεις όπως η Τουρκία και τα παράνομα δίκτυα διακίνησης δουλεμπόρων.

Η λεγόμενη «κυβέρνηση της Ανατολικής Λιβύης», υπό τον Χαλίφα Χαφτάρ και τους θεσμούς της Βεγγάζης, δεν είναι κυρίαρχη με όρους δυτικής κρατικής οντότητας, αλλά είναι ένα κράτος-σκιώδης δορυφόρος περιφερειακών παικτών. Η εξουσία της σε εδάφη που ασκείται μέσω παραστρατιωτικών και φεουδαρχικών δικτύων εξουσίας, εξαρτάται για τον εξοπλισμό, την τεχνογνωσία και τη διπλωματική νομιμοποίηση από ξένες δυνάμεις.

Αν και παραδοσιακά είχε συμμαχίες με τη Γαλλία, την Αίγυπτο και τα ΗΑΕ, η Τουρκία έχει διεισδύσει αποφασιστικά ακόμη και στις ανατολικές δομές της Λιβύης μέσω μυστικών συμφωνιών με τοπικούς άρχοντες, με δίκτυα «παραχώρησης σιωπής» στους δουλεμπόρους, και χρήσης των λιμανιών και των υποδομών για αποσταθεροποίηση της νότιας Ευρώπης.

Η Τουρκία αντιμετωπίζει το μεταναστευτικό ως εργαλείο άσκησης εξωτερικής πολιτικής. Είναι ο δεσπόζων διαμορφωτής των προσφυγικών ροών. Το ίδιο μοντέλο που εφαρμόστηκε με τους Σύρους πρόσφυγες στο Αιγαίο, με τις σκηνοθετημένες εισόδους στον Έβρο το 2020, μεταφέρεται πλέον στην Κρήτη, σε ένα υβριδικό πλαίσιο συνεργασίας με λιβυκά δίκτυα με άμεση πίεση στην Ελλάδα και την Ε.Ε. Η τουρκική στρατηγική έχει στόχους για έλεγχο μέσω της «διπλωματίας των μεταναστών», για αποσταθεροποίηση των τοπικών κοινωνιών όπως στην Κρήτη και καλλιέργειας εντύπωσης ότι «μόνο η Τουρκία μπορεί να διαχειριστεί τις ροές», για να προσπορίσει ανταλλάγματα όπως αμυντική ανοχή, οικονομικά πακέτα, και γεωστρατηγικά οφέλη.

Από την άλλη, η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπίζει το μεταναστευτικό με συναισθηματική ρητορεία, και με απουσία κοινής στρατηγικής ασφάλειας και αποτροπής.

Οι Βρυξέλλες αποφεύγουν τη συγκρότηση ενιαίου στρατού συνόρων, τη συμμετοχή σε αποφασιστικές ναυτικές επιχειρήσεις στα Λιβυκά ύδατα, ή την εμπλοκή σε διπλωματική πίεση προς τις αρχές της Λιβύης ή την Τουρκία.

Το αποτέλεσμα είναι μια κενή γεωπολιτικά Ευρώπη, που παρακολουθεί παθητικά αντί να δρα. Εξαρτάται από τρίτους για τη διαχείριση των συνόρων της, και απογυμνώνεται από το ρόλο της ως γεωστρατηγικής δύναμης, καθιστώντας την δεύτερο παίκτη μέσα στην ίδια της τη γεωγραφία.

Η Κρήτη λειτουργεί σήμερα ως Περιφέρεια και προκεχωρημένο φυλάκιο της Ε.Ε., χωρίς όμως καμία εγγύηση ασφάλειας, στήριξης ή επιμερισμού βαρών. Η πολιτική αυτή διαπομπεύει την ελληνική κυριαρχία, που αδυνατεί να ελέγξει τα θαλάσσια σύνορά της, και εκθέτει την Ελλάδα ως χώρα υποδοχής, χωρίς δυνατότητα άμυνας ή πολιτικής διαπραγμάτευσης. 

Η γεωπολιτική εικόνα είναι οξύμωρη: η Κρήτη ενώ φιλοξενεί τη ναυτική βάση της Σούδας που αποτελεί πυλώνα του ΝΑΤΟ, ωστόσο δεν μπορεί να ελέγξει μικρές λέμβους που ξεκινούν από ρημαγμένα λιμάνια της Λιβύης.

Το προσφυγικό δεν είναι απλά μια υπαρκτή ανθρωπιστική κρίση. Είναι γεωπολιτικό εργαλείο, ασύμμετρη απειλή αποσταθεροποίησης και δοκιμασίας για την πολιτική κυριαρχία της χώρας μας και της Ε.Ε..

Η Τουρκία και η Λιβύη, άτυποι αλλά ισχυροί παίκτες στο πεδίο αυτό, καθορίζουν τις ροές, και άρα καθορίζουν και την εσωτερική σταθερότητα της Ελλάδας και του ευρωπαϊκού νότου.

Η Ανατολική Μεσόγειος δεν θα γίνει ποτέ λίμνη σταθερότητας με δυτικούς όρους, αν δεν πάψει να είναι πεδίο προβολής ισχύος τρίτων και αν δεν μετατραπεί σε πυλώνα στρατηγικής αυτενέργειας.

Η Ιστορία δεν διδάσκει παθητικότητα. Προειδοποιεί. Και η Ελλάδα με την Ε.Ε. – με την Κρήτη στην εσχατιά τους – καλούνται να αναλάβουν στρατηγικές πρωτοβουλίες, πριν οι εξελίξεις μας ξεπεράσουν.

 Αν η Ευρώπη συνεχίσει να μη δρα, να μην ενώνει τις αμυντικές και διπλωματικές της δυνάμεις, και να παραδίδεται στον ετεροκαθορισμό, τότε, όχι μόνο οι μεταναστευτικές ροές θα συνεχιστούν, αλλά και η πολιτική κυριαρχία των ευρωπαϊκών κρατών θα φθείρεται καθημερινά από πλοιάρια χωρίς σημαία, από σκιές χωρίς ονόματα και από χάρτες χωρίς στρατηγική.

Διαβάστε σχετικά:

https://www.cretalive.gr/apopseis/mia-mera-oi-thalasses-aytes-tha-ekdikithoyne

(*) Ο κ. Κωστής Ε. Μαυρικάκης είναι Πολιτικός Μηχανικός ΕΜΠ. Ο τίτλος είναι δάνειος από το «Φωτόδεντρο και η δέκατη τέταρτη ομορφιά» του Ο. Ελύτη και την ενότητα «η Κόρη που ‘φερνε ο βοριάς».