Η τραγωδία της πολιτικής αθωότητας: Ο Νίκος Ανδρουλάκης και η ειρωνεία της εξουσίας

Στην αρχαία ελληνική τραγωδία, ο ήρωας δεν είναι κατ’ ανάγκη φαύλος ή αδύναμος. Είναι κάποιος που, συχνά με καλές προθέσεις, οδηγείται στην πτώση εξαιτίας ενός τραγικού σφάλματος. Μιας αθέλητης ίσως αμαρτίας στον ορίζοντα του πεπρωμένου του. Λόγω της άγνοιάς του ή – το σημαντικότερο – λόγω των δυνάμεων που τον υπερβαίνουν. Της ύβρεως, της μοίρας, ή των ίδιων των μηχανισμών εξουσίας που πιστεύει ότι ελέγχει. Στο επίκεντρο αυτού του προαιώνιου σχήματος φαίνεται να βρίσκεται σήμερα ο Νίκος Ανδρουλάκης, ηγέτης ενός ΠΑΣΟΚ που επιχειρεί να ξαναβρεί το ηθικό του στίγμα και τον πολιτικό του βηματισμό σε μια κοινωνία κουρασμένη από τη διαφθορά, το βόρβορο των σκανδάλων και τη διγλωσσία.

Η υπόθεση των παράνομων αγροτικών επιδοτήσεων από τον ΟΠΕΚΕΠΕ, με φερόμενους εμπλεκομένους κομματικά και θεσμικά πρόσωπα από το άμεσο προσωπικό περιβάλλον του προέδρου στην Κρήτη, λειτουργεί ως καταλύτης πολιτικής φθοράς. Η ειρωνεία είναι σπαρακτική: ο Ανδρουλάκης, που δόμησε την πολιτική του ταυτότητα στην ανάγκη για θεσμική ανανέωση και διαφάνεια, έτσι που να αναγεννηθεί το Κίνημα από το άγος του παρελθόντος, βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπος με τα απόνερα ενός σκανδάλου που ακούμπησε όχι το σκοτεινό παρασκήνιο της αντίπαλης παράταξης, αλλά το εσωτερικό του οικείου του χώρου. Του ίδιου του κόμματος, του περιβάλλοντός του, της γενέτειράς του.

Για όσους μπορούν να διακρίνουν πίσω από τα γεγονότα, η φιγούρα του τραγικού ήρωα Οιδίποδα στοιχειώνει σαν αερικό τους πολιτικούς δρόμους του Ανδρουλάκη. Η αναλογία με τον Οιδίποδα του Σοφοκλή δεν είναι απλή ρητορική υπερβολή. Ο βασιλιάς της Θήβας, αποφασισμένος να εντοπίσει την αιτία του κακού, καταλήγει να αποκαλύψει ότι ο ίδιος είναι το πρόβλημα – εν αγνοία του. Και όταν πια η αλήθεια αποκαλύπτεται, η πτώση είναι αμετάκλητη. Ο Ανδρουλάκης, δίχως να έχει -και πιθανόν ποτέ- προσωπική εμπλοκή στο σκάνδαλο, πληρώνει το τίμημα της πολιτικής ευθύνης, της εγγύτητας και της ανοχής απέναντι σε πρακτικές που θυμίζουν το παλιό, διεφθαρμένο βαθύ κομματικό κράτος.

Η τραγική ειρωνεία εντείνεται από το γεγονός ότι ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ επιχείρησε να αποστασιοποιηθεί από τις κηλίδες του παλαιού αμαρτωλού ΠΑΣΟΚ. Όχι με μετωπική πολεμική, αλλά με έναν ήπιο, θεσμικό στρογγυλό λόγο που ο ίδιος επέλεξε. Αυτό όμως τον καθιστά πιο ευάλωτο, καθώς η προσδοκία ηθικής ανωτερότητας βαραίνει περισσότερο την εικόνα του όταν αυτή ραγίζει στον απόηχο των σκανδάλων.

Η σιωπή ως πολιτική μοίρα δεν ωφέλησε ποτέ αυτούς που επένδυσαν σε αυτήν. Απέναντι στις αποκαλύψεις, η επιλογή της σιωπής ή της γενικολογίας δεν προσφέρει προστασία στην πολιτική ατζέντα, αλλά επιταχύνει την τραγική πτώση. Στην αρχαία τραγωδία, ο ήρωας τιμωρείται όχι μόνο για την πράξη, αλλά και για την αδράνεια ή την τύφλωση απέναντι σε αυτήν. Όπως ο Κρέων στην Αντιγόνη καταρρέει όταν επιμένει στην αλαζονική ερμηνεία του νόμου, έτσι και ο ίδιος ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ κινδυνεύει όταν αρνείται να αποδεχθεί τη βαθύτερη κρίση ηθικής που διαπερνά το κόμμα του.

Η αποδόμηση της εμπιστοσύνης δεν έρχεται απαραίτητα με ένα σκάνδαλο. Έρχεται όταν ο πολίτης δεν βλέπει καμία πράξη ανάληψης ευθύνης, κανένα ίχνος κάθαρσης. Και τότε η παραίτηση, ο κυνισμός, και η αποχή αντικαθιστούν κάθε πίστη στην επαγγελλόμενη αλλαγή.

Το ΠΑΣΟΚ εξακολουθεί, λες και κυνηγημένο από πολιτικές ερινύες του παρελθόντος, να παραμένει μέρος από τον καθρέφτη της κρίσης. Το ΠΑΣΟΚ, κόμμα που γνώρισε τη μέγιστη αποθέωση και τη βαθύτερη απαξίωση στη νεότερη πολιτική ιστορία, κουβαλά ήδη από μόνο του ένα τραγικό αφήγημα. Η ανάκαμψή του υπό τον Ανδρουλάκη προσέκρουσε πάνω σε μια ανομολόγητη πραγματικότητα: Το παλιό και βαθύ κομματικό DNA δεν παραδίδεται εύκολα. Και όταν κομματικά στελέχη ή επιστήθιοι φίλοι του προέδρου φαίνεται να διαχειρίστηκαν ευρωπαϊκά κονδύλια με μεθόδους πελατειακές, υπόγειες και αδιαφανείς, τότε η υποψία της κοινωνίας ότι η αλλαγή είναι ρητορικό εφεύρημα και όχι ουσία, ενισχύεται.

Δεν είναι λίγοι όσοι πλέον αναρωτιούνται: «Είναι τελικά η πολιτική αθωότητα δυνατή, ή μήπως όποιος πλησιάζει στην εξουσία αργά ή γρήγορα μολύνεται από τον ίδιο πάντα ιό»;

Η τραγωδία του 21ου αιώνα στην πολιτική σκηνή της Ελλάδας δεν έχει Χορό, δεν έχει Κορυφαίο, δεν έχει Κάθαρση. Ούτε οι ήρωες είναι τέτοιου εκτοπίσματος, ώστε με την πτώση τους να τρίζουν τα θεμέλια του εθνικού καταπιστεύματος. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν πραγματικές τραγωδίες – απλώς δεν καταλήγουν πια με από μηχανής θεούς και με λυτρωτικούς τρόπους.

Ο Νίκος Ανδρουλάκης έχει ακόμη τη δυνατότητα να αντιστρέψει τη μοίρα του δεικτικού ήρωα των αρχαίων τραγωδών. Όχι με ηρωική καταστροφή, αλλά με πολιτική τόλμη. Όμως για να συμβεί αυτό, απαιτείται ρήξη. Καθαρή, γενναία, δημόσια, αδιαπραγμάτευτη. Αλλιώς, θα γραφτεί απλώς άλλο ένα κεφάλαιο στο μακρύ έπος της πολιτικής απογοήτευσης, και θα επιβεβαιωθεί ακόμη για μια φορά πως στη Δημοκρατία μας, οι τραγωδίες δεν ανεβαίνουν πια σε θέατρα, αλλά παίζονται στην πολιτική επικαιρότητα.

(*) Ο κ. Κωστής Ε. Μαυρικάκης είναι Πολιτικός Μηχανικός ΕΜΠ