ΑΠΟΨΕΙΣ
Αυτός που δεν έγραψε τίποτα
Ο Σωκράτης καταδικάστηκε να πιεί το κώνειο, ένα δηλητήριο που έμεινε γνωστό στην Ιστορία εξαιτίας του.
Του Θανάση Γιαπιτζάκη
«Εν οίδα ότι ουδέν οίδα». Μία από τις πιο γνωστές φράσεις που μας κληροδότησε η γόνιμη Αρχαιότητα. Σημαίνει σε σημερινά ελληνικά: «Ένα ξέρω, αλλά αυτό το ξέρω σίγουρα: Ότι τίποτα δεν ξέρω». Το είπε ο Σωκράτης στην Αθήνα και γι’ αυτό θεωρήθηκε ο σοφότερος των σοφών. Το αποκάλεσαν κι αλλιώς: Σωκρατική Ειρωνεία. Ήταν η μέθοδός του να υποκρίνεται πως δεν ξέρει τίποτα για το θέμα και γέμιζε τους συνομιλητές του με εύλογες ερωτήσεις και με αθώες απορίες. Οι άλλοι ανοίγονταν στην κουβέντα τους και έτσι αυτός εκμαίευε τις αλήθειες που έκρυβαν μέσα τους. Αυτές τις προσωπικές απόψεις και τις απαντήσεις τις εξέταζε με τη λογική και έβαζε τους ίδιους τους συνομιλητές του να τις παραδεχτούν ή να τις απορρίψουν. Με αυτόν τον τρόπο τις έκανε στοιχεία μιας αντικειμενική αλήθειας - που ήτανε η κοινή απάντηση σε αυτό το θέμα.
Επειδή η μητέρα του η Φαιναρέτη, παλιά, βοηθούσε τις γυναίκες να ξεγεννήσουν, δηλαδή ήταν μαία, η μέθοδος του Σωκράτη ονομάστηκε μαιευτική. Κι επειδή ο πατέρας του ο Σωφρονίσκος ήτανε λιθοξόος, ο Σωκράτης λάξεψε με επιμονή και μεθοδικότητα την ανθρώπινη ψυχή.
Ο κορυφαίος φιλόσοφος της Αθήνας γεννήθηκε δέκα χρόνια μετά την Ναυμαχία της Σαλαμίνας. Μορφώθηκε όπως όλα τα παιδιά της εποχής του, αλλά η φιλομάθειά του τον πήγε πέρα από τη μόρφωσή του. Αναφέρουν, σαν μέσα σε θρύλο, την δασκάλα του Διοτίμα, καθώς και τα φιλοσοφικά συγγράμματα που διάβασε, του Αρχέλαου και του Αναξαγόρα. Αναφέρουν επίσης, σαν σε όνειρο, ότι ασχολήθηκε για λίγο με την τέχνη του πατέρα του. Ένα γλυπτό έργο του Σωκράτη βρισκόταν στην Ακρόπολη. Αναφέρουν επιπλέον, σαν μια σκληρή πραγματικότητα, την δύστροπη γυναίκα του την Ξανθίππη, που τον έψαχνε συνέχεια στην Αγορά, για να νοιαστεί γι’ αυτήν και τα παιδιά τους.
Άλλη άγνωστη σελίδα στη ζωή του Σωκράτη ήταν η πολεμική γενναιότητά του και ο αλτρουισμός που επέδειξε, με κίνδυνο της ζωής του, σώζοντας συναγωνιστές του στις μάχες. Σε μεγάλη ηλικία, στη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου, ο Σωκράτης πήρε μέρος σε τρεις εκστρατείες της πόλης του, στην Ποτίδαια, στο Δήλιο και στην Αμφίπολη και λένε ότι προστάτεψε από τον θάνατο τον νεαρό τότε Αλκιβιάδη, τον ανιψιό του Περικλή.
Γενναίος όμως δεν είναι μόνο αυτός που μάχεται σε κάποιον πόλεμο. Γενναίος είναι κι αυτός που δεν διστάζει να έρθει σε ρήξη με σημαντικούς ανθρώπους, αν αυτό του λένε η ψυχή και το μυαλό του. Κι αυτό φάνηκε το 406 πριν τη βίαιη αναχρονολόγησή μας, όταν οι Αθηναίοι νίκησαν στις Αργινούσες. Παρά το θριαμβευτικό αποτέλεσμα, δεν έγινε δυνατό να περισυλλέξουν τους νεκρούς τους λόγω σφοδρής θαλασσοταραχής. Επειδή θεωρήθηκαν «ηθικά υπεύθυνοι» οι εννέα νικητές στρατηγοί, οι δικαστές τους καταδίκασαν σε θάνατο. Από τη θέση του σαν επιστάτης τη χρονιά εκείνη, ο Σωκράτης αντιτάχθηκε σθεναρά στην εκτέλεσή τους.
Αλλά και μετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, όταν η Αθήνα έχασε την ανεξαρτησία της, ο Σωκράτης δεν έχασε τη δικιά του. Ο μεγάλος φιλόσοφος ύψωσε το ανάστημά του μπροστά στους Τριάκοντα Τυράννους και είπε όχι όταν του ανέθεσαν να συλλάβει κάποιον Λέοντα από τη Σαλαμίνα και αυτός θεώρησε ότι δεν ήταν δίκαιη η σύλληψή του.
Το ίδιο ανάστημα ύψωσε και μπροστά στο χρήμα. Ήταν ο μόνος δάσκαλος της σοφίας στην εποχή του που δεν έπαιρνε χρήματα, παρόλο που αρκετοί μαθητές του, όπως ο Πλάτων ή ο Ξενοφών, ανήκαν στην αριστοκρατία. Ο μόνος που παράτησε νωρίς τις θεωρίες δηλαδή τις εξηγήσεις που δεν έχουν μαζί και τις αποδείξεις - όπως παραδείγματος χάρη, τα μεταφυσικά, από πού ερχόμαστε και αν η ψυχή εξακολουθεί να ζει μετά τον σωματικό θάνατο. Έστρεψε την έρευνά του στον Άνθρωπο και στη ρήση «Γνώθι σ’ αυτόν» που υπήρχε στους Δελφούς. Ανακάλυψε έτσι ότι, αν βρούμε κι αν μάθουμε τον εαυτό μας, θα βρούμε και θα μάθουμε τους ηθικούς κανόνες της ζωής μας.
Η γνώση για τον Σωκράτη είναι ένα με την ηθική. Πίστευε ότι όποιος γνωρίσει τον εαυτό του, θα οδηγηθεί αναπόφευκτα στην Αρετή και θα κάνει το καλό. Γιατί η ηθική μας είναι η σωφροσύνη μας, γιατί η επίγνωση του εαυτού μας μάς αποκαλύπτει και τους άλλους ανθρώπους μέσα από την ανδρεία της ψυχής που λέγεται μεγαλοσύνη. Λόγια του Σωκράτη που μόνο στα λόγια του Χριστού ή του Ντυνάν ή του Σβάιτσερ ή του Γκάντι ή της Μητέρας Τερέζας τα ξαναβρήκαμε. Λόγια, που τα υπέγραψαν με την θυσία της ύπαρξής τους.
Ο Σωκράτης καταδικάστηκε να πιεί το κώνειο, ένα δηλητήριο που έμεινε γνωστό στην Ιστορία εξαιτίας του. Μπροστά στους πεντακόσιους κληρωτούς δικαστές του και μπροστά στους τρεις κατηγόρους του ύψωσε το ηθικό ανάστημα που ύψωνε μια ζωή. Και έμεινε για πάντα ωραίος αυτός που ήταν άσχημος και έμεινε για πάντα άφθαρτος αυτός που φορούσε συνέχεια έναν φθαρμένο χιτώνα.
Είπε χαρακτηριστικά στην απολογία του, που διέσωσε ο μαθητής του Πλάτων: «Κάποιοι θα θελήσουν να με βγάλουν από την φυλακή που θα με βάλετε για να με εκτελέσετε. Αλλά σκέφτομαι, εκεί που θα με πάνε για να με κρύψουν μέχρι να περάσει ο θυμός σας εναντίον μου, σκέφτομαι τους νόμους της Αθήνας σαν ανθρώπους που θα έρθουν να με βρούνε εκεί που θα κρύβομαι και μου χτυπήσουν την πόρτα και θα με ρωτήσουν: «Τί δίδαξες τόσα χρόνια, ω Σωκράτη;» Κι εγώ, τί θα τους απαντήσω; Αλλά είναι ώρα απιέναι, είναι ώρα να πηγαίνουμε. Ποιός πηγαίνει προς το καλύτερο, το ξέρει μόνο ο Θεός».
