ΑΠΟΨΕΙΣ
Ανώγεια: Άγιος Γεώργιος ο Μεθυστής
Εάν η σύζευξη τέχνης και ζωής ανάμεσα στη ζωγραφική και τη λατρεία απηχεί την αρχαιοελληνική παράθεση, όπως στους αρχαίους Έλληνες και στους Λατίνους λυρικούς, η διδακτική διάσταση της τέχνης επικοινωνεί το μήνυμα με τρόπο σαφή, όσο ξεκάθαρο
Της Γεωργίας Τσατσάνη
Φέτος, όπως κάθε χρόνο στις 3η Νοεμβρίου, ο πρωτοπρεσβύτερος Ανδρέας Κεφαλογιάννης στολίζει τον ιερό ναό των Ανωγείων για να μας υποδεχτεί. Ανήμερα του Αγίου Γεωργίου του Μεθυστή παραδοσιακά ανοίγουν τα βαρέλια με το κρασί της νέας χρονιάς. Έτσι, από το 2013, ένας σπάνιος όσο φωτισμένος ιερέας, όπως ο Ανδρέας Κεφαλογιάννης οργανώνει για τους χριστιανούς από όλη την Κρήτη, αυτό το πάνδημο κάλεσμα στο μεϊντάνι, ώστε να υποδεχτεί τους καλεσμένους του. Στα Ανώγεια όλες οι εκκλησίες λειτουργούν ως ανεξάρτητες ενορίες και είναι συνολικά τέσσερις οι ιεροί ναοί, ο εορτάζων ναός στην κεντρική πλατεία προς τιμή του Αγίου Γεωργίου του Μεθυστή, η Κοίμηση της Θεοτόκου, ο Άγιος Δημήτριος και ο Άγιος Ιωάννης με εσωτερικό διάκοσμο τις τοιχογραφίες από το 14ο αιώνα.
Τα Ανώγεια και η ιστορία τους
Στο νομό Ρεθύμνης, στην καρδιά της ορεινής Κρήτης, τα Ανώγεια κατέχουνε μια θέση περίοπτη στις υπώρειες του Ψηλορείτη (Ίδη). Σε σχετικά μεγάλο υψόμετρο διαβιεί μια κλειστή κοινότητα δύο χιλιάδων ανθρώπων, δεμένη οικονομικά και πολιτιστικά με το βουνό από την αρχαία εποχή. Η περιοχή είναι γνωστή ήδη από τη μυθολογική παράδοση, επειδή ο Δίας γεννήθηκε στο Ιδαίο άντρο, τη Βηθλεέμ της αρχαιότητας. Ακολούθως διατηρεί τη φήμη της ως ορεινή περιοχή και επί βυζαντινής περιόδου, όταν τα ανώγεια ’ξικά αναπτύσσουν εξελικτικά ένα γηγενές γλωσσικό ιδίωμα, κι άλλωστε για τους ντόπιους της Κρήτης, τα Ανώγεια πάντα έμοιαζαν ιδιαίτερα από την περίοδο της βενετικής κατοχής.
Σταδιακά η κοινότητα διαμορφώνει τη δική της ταυτότητα μακριά από τα κέντρα εξουσίας. Οι κάτοικοι ασχολούνται με την κτηνοτροφία και οι περισσότεροι αποκτούν μια χαρακτηριστική ζώνη δράσης που συνδιαμορφώνει την ορεινή φυσιογνωμία του Μυλοποτάμου. Ανθρωπολογικές έρευνες μετά τη μεταπολίτευση έχουν αναδείξει τα Ανώγεια σε επίκεντρο της ζωής στο Μυλοπόταμο και γι’ αυτό η περιοχή είναι διάσημη σε παγκόσμιο επίπεδο. Παράλληλα, σημαντικές αρχαιολογικές ανασκαφές στη Ζώμινθο από τους Έφη και Γιάννη Σακελλαράκη έβαλαν ξανά τον Ψηλορείτη στο χάρτη της έρευνας και της νέας ανάδειξης.
Η πλούσια ιστορία με τα τρία ολοκαυτώματα από την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας έως τη γερμανική κατοχή, όπως επίσης η αρχαιολογική και ανθρωπολογική μελέτη της ευρύτερης περιοχής έφεραν τα Ανώγεια στο προσκήνιο. Τα τελευταία χρόνια το κύριο μοντέλο ανάπτυξης τείνει να αντικατασταθεί με τη φιλοξενία και την εστίαση κατά βάση στηριζόμενη από τον εγχώριο χειμερινό τουρισμό. Τουριστικό θέρετρο σήμερα τα Ανώγεια αναγνωρίζονται παγκοσμίως από τα Ηνωμένα Έθνη ως κοιτίδες προαγωγής του πολιτισμού, οικονομικής ανάπτυξης, περιβαλλοντικής βιωσιμότητας και διασύνδεσης με την πρωταρχική εικόνα για την κοινωνία της νήσου.
Ο Ναός του Αγίου Γεωργίου του Μεθυστή στα Ανώγεια
Στα Ανώγεια χτίστηκε μία από τις πέντε εκκλησίες επί οθωμανικής κατοχής από το 1648 και εντεύθεν, οπότε η Κρήτη περνάει χρόνο με το χρόνο στην Πύλη, ενώ η πλήρης κατάκτηση θα έρθει με την παράδοση του Χάνδακα (Ηράκλειο) το 1669. Όταν παραδίνεται η πόλη, έπειτα από την εικοσιτετράχρονη πολιορκία, στο νησί έχει προ πολλού παγιωθεί η οθωμανική επικυριαρχία. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Άγιος Γεώργιος ο Μεθυστής στα Ανώγεια Μυλοποτάμου χτίστηκε όχι με νερό και χώμα, αλλά με γάλα – μία υπόμνηση για την κτηνοτροφική οικονομία του χωριού.
Η εκκλησία βρίσκεται στην κεντρική πλατεία, το μεϊντάνι στην κρητική διάλεκτο, ακριβώς ως ένα επίκεντρο θρησκευτικότητας. Εάν η αισθητική είναι ένα ζητούμενο στο χριστιανισμό, ο ιερός ναός στεγάζει τη θρησκευτική πίστη και την κοινότητα εντός του ιερού χώρου. Με ανοιχτή την πρόσβαση σε όλους τους πιστούς, η μετάβαση στο χώρο της ιερότητας τελείται μέσα από την αγιογράφηση και την απλή αρχιτεκτονική. Μολονότι μικρή σε εμβαδόν, η εκκλησία περιλαμβάνει γυναικωνίτη, όπου στον εξωτερικό διάκοσμο απεικονίζονται έξι ήρωες της επανάστασης και χάρτης της Κύπρου ως σύζευξη εξέγερσης και ηρωικού μαρτυρίου.
Η πρωτοτυπία στην αγιογραφία αποτελεί μεταγενέστερη προσθήκη με την οικονομική υποστήριξη του Αριστείδη Χαιρέτη και την αμέριστη υποστήριξη του ιερέα Ανδρέα Κεφαλογιάννη. Τα Ανώγεια έγιναν τόπος μαρτυρίου τρεις φορές, αρχικά στην εκκίνηση της ελληνικής ανεξαρτησίας το 1822, έπειτα στη μεγάλη εξέγερση της Κρήτης το 1867 και τελευταία φορά επί Γερμανών το 1944. Προς τούτο και η απεικόνιση της Κύπρου εντός του ιερού ναού ως αλληλεγγύη στη μεγαλόνησο. Η μαρτυρικότητα του τόπου αναφέρεται στην ιστορία ως η πλέον μελανή σελίδα των Ανωγείων και συστηματικά επιβεβαιώνει τη μεγάλη αντοχή των κατοίκων ν’ αναγεννιούνται και να στηρίζουν μόνοι τους εαυτούς τους.
Χριστιανισμός και Συγκρητισμός
Η αγιογράφηση του ιερού ναού έγινε στον 21ο αιώνα και αντικατοπτρίζει την αναγνώριση των ηρώων της ελληνικής επανάστασης από το ιερό καθήκον. Συγκεκριμένα, η τοιχογράφηση για τον εξωτερικό διάκοσμο απεικονίζει την Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα (1771-1825), τον Παπαφλέσσα (1788-1825), τον Ιωάννη Δασκαλογιάννη (1725-1771), το Θεόδωρο Κολοκοτρώνη (1770-1843), τον Ιωάννη Μακρυγιάννη (1797-1864) και τον Γεώργιο Καραϊσκάκη (1782-1827) έξωθεν στο εσωτερικό μπαλκόνι του γυναικωνίτη. Αυτή η προσθήκη έγινε το 2005 και αποτελεί μια μικρογραφία των προσώπων της επανάστασης σε θρησκευτικό περικείμενο.
Οι προσωπογραφίες των επιφανών του ελληνικού αγώνα συνιστούν ένα θρησκευτικό συγκρητισμό με την ελληνική ιστορία και διαμορφώνουν την ταυτότητα των νεοελλήνων. Όλες οι μορφές της επανάστασης προ και μετά του 1821 έχουν σηματοδοτήσει την εξέγερση για την εθνική ελευθερία. Η Ελλάδα αποτελεί το πρώτο εθνικό κράτος στην Ευρώπη που κατάφερε πρώιμα να αποκτήσει μια πιο συγκροτημένη υπόσταση, όχι αυτονομία, στις επικίνδυνες παρυφές της παντοδύναμης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Όσο η Κρήτη έμενε εκτός του ελληνικού κράτους, οι εξεγέρσεις συνεχίζονταν έως την τελική ένωση το 1913.
Την Κρήτη εκπροσωπεί ο υπερήρωας Ιωάννης Δασκαλογιάννης, μια εμβληματική προσωπικότητα, όχι μονάχα για τη μεγαλόνησο, αλλά για όλους, καθώς ο ίδιος έδρασε μετά την εξέγερση στη Μάνη (1769) και μαρτύρησε στην περίοδο των Ορλωφικών (1770-1771). Οι Έλληνες πίστευαν στη ρωσική βοήθεια και πριν τη συνθήκη του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή (1774) και, όπως ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης αργότερα, οι επαναστάτες στήριζαν πολλές από τις ελπίδες τους στο ομόθρησκο έθνος της τσαρικής υπερδύναμης. Η βοήθεια αυτή δεν έγινε ποτέ όμως εφαρμόσιμη πράξη και οι Έλληνες διεκδίκησαν αλλιώς την ανεξαρτησία τους ως έθνος.
Εάν τα δάνεια της ανεξαρτησίας μας έκαναν τελικώς ένα ενιαίο κράτος-βασίλειο, μόλις το 1830, ίσως το οφείλουμε κυρίως στα πρόσωπα που διέθεσαν την προσωπική τους περιουσία, όπως η Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα. Επίσης, το οφείλουμε στους ανθρώπους που πολέμησαν και χάθηκαν στα πεδία των μαχών, όπως ο Παπαφλέσσας και ο Γεώργιος Καραϊσκάκης, είτε από χέρι εχθρικό, είτε αντίστοιχα από χέρι ελληνικό. Φυσικά στην επανάσταση δεν έλειψαν οι εμφύλιες συγκρούσεις και οι υπαίτιοι τιμωρήθηκαν. Εξάλλου, η χώρα οφείλει τα μέγιστα σε όσους έγραψαν την ιστορία της ελληνικής επανάστασης, βαθιά ηθικές προσωπικότητες, όπως ο Ιωάννης Μακρυγιάννης, ο οποίος διέσωσε την αλήθεια από τη λήθη.
Οι Έλληνες ως έθνος σήμερα αμφιταλαντευόμαστε ανάμεσα σε δύο ταυτότητες, αρχικά την ελληνορωμαϊκή προέλευση, όταν το δίλημμα παραμένει αντιφατικό, ενώ συζούμε με το νεοελληνικό συγκρητισμό που συγκεράζει τη θρησκεία και την αρχαιότητα. Η σύζευξη θεού και έθνους δεν είναι πάντοτε επιτυχημένη και ενίοτε ρέπει προς το folklore. Αντιθέτως, ο ιερός ναός του Αγίου Γεωργίου του Μεθυστή επιτυγχάνει με το σωστό τρόπο, όσο μετριοπαθή, να ενώνει το χριστιανισμό με την αναφορά στο ελληνικό έθνος που μάχεται για την πίστη και την εθνική ελευθερία. Οι ήρωες του αγώνα και η Κύπρος καθαγιάζουν την προσπάθεια όλων να είμαστε ενωτικοί και στοχοπροσηλωμένοι.
Συμπεράσματα
Εάν η σύζευξη τέχνης και ζωής ανάμεσα στη ζωγραφική και τη λατρεία απηχεί την αρχαιοελληνική παράθεση, όπως στους αρχαίους Έλληνες και στους Λατίνους λυρικούς, η διδακτική διάσταση της τέχνης επικοινωνεί το μήνυμα με τρόπο σαφή, όσο ξεκάθαρο. Η ανανέωση στη θρησκεία έρχεται από σημαίνοντα πρόσωπα της νεοελληνικής μικροϊστορίας, ώστε όλοι να συνθέσουν με επιτυχία το πλαίσιο εργασίας, για την εκ νέου ανάγνωση της ελληνικότητας μέσα από το τοπικό πλαίσιο. Στα Ανώγεια οι πιστοί έρχονται σε επικοινωνία με ποικίλες τέχνες (υφαντική, χειροτεχνία, ξυλογλυπτική, οργανοποιία) και γι’ αυτό η παράδοση ακόμα διαδρά με την ιστορία (μουσική, μοιρολόγια, χορός, μιτάτα) και καθοδηγεί τον πιστό.
Προσφάτως, η ανακάλυψη μίας προγενέστερης σημαντικής προσωπογραφίας στην παλαιά Μονή Ταξιαρχών Αιγιαλείας από την υστεροβυζαντινή περίοδο στο Αίγιο καταδεικνύει τη σημαντικότητα ορισμένων ανθρώπων οι οποίοι έδρασαν ηρωϊκά στο ιστορικό παρελθόν μας. Σε δεύτερο στρώμα τοιχογράφησης αποκαλύφθηκε πρόσφατα η μοναδική προσωπογραφία του Κωνσταντίνου ΙΑ΄ Παλαιολόγου, του τελευταίου βυζαντινού αυτοκράτορα, ο οποίος υπήρξε δεσπότης του Μυστρά πριν στεφθεί αυτοκράτορας. Ο ίδιος συνδεόταν με το Μυστρά ήδη από το 1423 και οι δικέφαλοι αετοί πιστοποιούν το θώκο και το χρίσμα. Όλες οι μορφές των ηρώων της ελληνικής ανεξαρτησίας και ο βυζαντινός αυτοκράτορας αποτελούν ένα εξαιρετικό παράδειγμα συγκρητισμού, χωρίς άλλα παράλληλα στον ελλαδικό χώρο, μια θρησκευτική διάσταση των προσώπων και κυρίως των πράξεων για την εθνική ελευθερία με τις ευλογίες του Θεού.
Όταν ανανεώνονται με το εθνικό οι συνήθεις χριστιανικές θεματικές, όπως οι τέσσερις ευαγγελιστές, ο Παντοκράτωρ, οι μάρτυρες του χριστιανισμού, το δωδεκαήμερο, ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, η γέννηση του Χριστού, τα Θεία Πάθη, αλλά και η Ανάσταση, όλες επαναφέρουν την ορθοδοξία στο βυζαντινό και ελληνικό δεδομένο, ενώ καθιστούν τη θρησκευτική ζωγραφική το όχημα επικοινωνίας με το λαϊκό στοιχείο του συγκρητισμού, μετά την αποκατάσταση των εικόνων και την επικύρωση της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου με την αποκρυστάλλωση του δόγματος από το Βυζάντιο έως σήμερα.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Δετοράκης, Θεοχάρης (1990)2 Ιστορία της Κρήτης. Ηράκλειο: Μύστις.
Διαμαντούρος, Νικηφόρος (2000) Πολιτισμικός Δυϊσμός και Πολιτική Αλλαγή στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
Fermor Leigh, Patrick (1985) Roumeli: Travels in Northern Greece. Penguin.
Herzfeld, Michael (1988) The Poetics of Manhood. Princeton: Princeton University Press.
Παπαδόπουλος, Τζουάνες (2017) Στον καιρό της σχόλης (L’ Occio): Αναμνήσεις από την Κρήτη του 17ου αιώνα. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
Tziovas, Dimitris (2001) “Beyond the Acropolis: Rethinking Neohellenism”. Journal of Modern Greek Studies vol. 19.2: 189-220.
Άγιος Γεώργιος Μεϊντάνι: Ανώγεια συνάντηση με τον παπά Ανδρέα Κεφαλογιάννη https://www.youtube.com/watch?v=JFF1hPHA1gE
Δήμος Ανωγείων https://anogeia.gr/
Υπουργείο Πολιτισμού, Δελτίο Τύπου 12/12/2024
«Ανακαλύφθηκε η προσωπογραφία του τελευταίου Αυτοκράτορα του Βυζαντίου Κωνσταντίνου ΙΑ΄ Παλαιολόγου». https://www.culture.gov.gr/el/Information/SitePages/view.aspx?nID=5198
UN Tourism Announces Best Tourism Villages 2024 (15/11/2024)
“55 Rural Communities Shaping the Future of Sustainable Travel” https://www.unwto.org/news/un-tourism-announces-best-tourism-villages-2024-55-rural-communities-shaping-the-future-of-sustainable-travel
