Αγουστί: Μια εκδήλωση ανάμνησης

Γράφει ο Γιώργος Μηλιαράς

« Μνήμη εστίν η του γνωσθέντος τήρησις· ανάμνησις, η του απελθόντος ανάληψις». (Μνήμη είναι να διατηρείς αυτό που ξέρεις. Ανάμνηση είναι να ανακαλείς στη μνήμη αυτό που πέρασε).
Μέγας Βασίλειος

-´Εγινε πριν λίγες μέρες(19.8.2025) μια εξαιρετική εκδήλωση ανάμνησης στο Οροπέδιο Λασιθίου για πρώτη φορά από την εποχή του συμβάντος ( κάπου το 1781).
-Χάθηκε τότε ένα ολόκληρο χωριό, το Αγουστί , 400 περίπου κατοίκων, σε διάστημα ενός χρόνου από επιδημία της φοβερής ασθένειας ‘πανούκλα’ .
-Στις μνήμες των Λασιθιωτών φτάνει σήμερα με το τετράστιχο :
« Στ´Αγουστί χωριό πόρτες εννενήντα δυό,
και στο γύρισμα του χρόνου κύρης και γυιός» .
-Πολλά μπράβο στη προσπάθεια του Δήμου Οροπεδίου Λασιθίου και του τοπικού πολιτιστικού συλλόγου ΕΛΣΟΛ, που έκαναν τόσα πολλά σε τόσο λίγο χρόνο με μηδενικά έξοδα αλλά με περίσσευμα σεβασμού , ταπεινότητας , τοπικού φιλότιμου, προσφοράς και φιλοξενίας !
Το ΜΠΡΑΒΟ ακούστηκε αυθόρμητα από τα περισσότερα στόματα πλήθους Λασιθιωτών που παραβρέθηκαν στην εκδήλωση .
( Παραθέτω , μόνο για λόγους ιστορικούς, την παρέμβαση μου ως ομιλητής μεταξύ άλλων, στην εκδήλωση για όποιον επιθυμεί να μάθει περισσότερα , για μια μαυρη σελίδα της ιστορίας του τόπου μας).

ΑΓΟΥΣΤΙ : Εκδήλωση 19/8/25
Ομιλία

Φίλες και φίλοι, συντοπίτες αγαπημένοι !
Βρίσκομαι ενώπιον σας ως παλιός γνώριμος, επειδή ο Δήμος μας μου έκανε τη τιμή να με επιλέξει ως ένα από τους αποψινούς αφηγητές ή ομιλητές αν θέλετε, για την εκδήλωση μνήμης και ανάμνησης των κατοίκων ενός χωριού που κάποτε άνθισε εδώ τριγύρω μας και που η φοβερή ασθένεια «πανούκλα» τους θέρισε όλους σε διάρκεια ενός χρόνου ! Ερμηνεύοντας ή αναλύοντας το τετράστιχο- μαρτυρία, που φέρνει στις μέρες μας το φριχτό ξεκλήρισμα του Αγουστί , και περιγράφει το χωριό σε 92 πόρτες ή χαράτσια ( δηλαδή κεφαλικούς φόρους), φαίνεται πως οι κάτοικοι του χωριού που θέρισε η πανούκλα ήταν γύρω στους 400.
Η Πανώλη ή πανούκλα ή πανώγλα , ήταν μια θανατηφόρα μολυσματική αρρώστια που φτάνει στις μέρες μας σαν θολή φοβερή θύμηση, σκορπά απίστευτο φόβο και δείχνει το μέγεθος της συμφοράς, από την επαναλαμβανόμενη αυτή επιδημία που μάστιζε τη Κρήτη από τους αρχαίους χρόνους μέχρι και την Ενετοκρατία.
-Ακόμη και σήμερα η αναφορά στη λέξη «πανούκλα» παραπέμπει σε θάνατο, βαρύτατη χαρακτηριστική ύβρι, και περιγράφονταν εφιαλτικά στις σκέψεις των ανθρώπων σαν «πανύψηλη μαυροφορεμένη γυναίκα με μακρυά φορέματα, απαίσιο πρόσωπο, φοβερά μάτια, που κρατά το δρεπάνι του θανάτου και θερίζει αλύπητα τρομαγμένες δυστυχισμένες ψυχές !
Θυμηθείτε τον κορονοϊό που μας ταλαιπώρησε πρόσφατα και κάνετε τις συγκρίσεις .
Δεν έχουμε στη διάθεσή μας πολλές καταγεγραμμένες πληροφορίες για το αφανισμένο χωριό Αγουστί που μνημονεύουμε απόψε, παρά τις προσπάθειες που έχουν κάνει πολλοί συντοπίτες μας να φωτίσουν αυτή τη δύσκολη περίοδο .
Στη σύγχρονη εποχή που η πληροφορία και η διάχυση της είναι το πιο εύκολο πράγμα κυρίως μέσα από το πολυκάτεχο ΙΝΤΕΡΝΕΤ και την ΑΙ ,, και την έχομε κάθε στιγμή μπροστά στα μάτια μας με το
πάτημα δυό/τριών κουμπιών στο κινητό μας τηλέφωνο , παρ´όλα αυτά επαναλαμβάνω ,συναντούμε δυσκολίες επαρκούς γνώσης του φρικτού γεγονότος από έλλειψη στοιχείων . Παραμένουμε
2
επομένως σε όσα μεταφέρουν μέχρι σήμερα στις γνώσεις μας το ιστοριοδιφυκό ενδιαφέρον και η επιμέλεια συντοπιτών μας ερευνητών όπως ο κορυφαίος Τζερμεδιανός αείμνηστος Στέργιος Σπανάκης με την τεράστια προσφορά στη διερεύνηση της ιστορίας του τόπου μας, αείμνηστος Γιάννης Καραβαλάκης, οι σύγχρονοι Γιώργος Παναγιωτάκης, Μιχάλης Κασωτάκης, Κατερίνα Μπέρι, Μάκης Κρασανάκης , Μανώλης Συμιανάκης , Κωστής Χατζάκης, Μανώλης Πετράκης , οι δάσκαλοι παλιάς κοπής Μανώλης Μπελιβάνης , Γιάννης Εργαζάκης, Γιώργος Μαρκογιαννάκης, ονόματα που αναφέρω ενδεικτικά αφού είναι πολύ περισσότεροι οι συντοπίτες μας, που προσπαθούν να διασώσουν και να αναδείξουν πολιτιστικά, ηθογραφικά , ιστορικά κ.ά. ενδιαφέροντα στοιχεία για το τόπο μας.
Ωρισμένοι είναι εδώ στο πάνελ των ομιλητών και θα έχουν πολλά σε λίγο να σας πουν.
Νομίζω όμως, πώς ο Στέργιος Σπανάκης , ο χαρτογράφος Franzesko Vasilikata, ο Ενετός Λογιστής Πέτρος Καστροφύλακας που έκανε συστηματική απογραφή πληθυσμού και στη Κρήτη , οι μεταφράσεις του τουρκικών αρχείων από το Ν. Σταυρινίδη, διάφοροι περιηγητές που πέρασαν από τον τόπο μας αλλά και φήμες, παραδόσεις και δοξασίες , αποτελούν τις σπουδαιότερες πηγές πληροφόρησης για το αποψινό μας θέμα .
Σεβόμενος τους απολύτως αναγκαίους χρονικούς περιορισμούς - μόλις οκτώ λεπτά- που μας έχουν τεθεί αλλά και με σεβασμό στους ομιλητές που θα συνεχίσουν την ενημέρωση σας, θα περιοριστώ επιγραμματικά σε ωρισμένες πληροφορίες που συνέλεξα για την αιτία της αποψινής εκδήλωσης , τις οποίες ίσως κάποιοι δεν γνωρίζουν :
-Στο Οροπέδιο Λασιθίου φέρεται να ιδρύθηκαν επί Ενετοκρατίας ( μετά το 15μΧ αιώνα) 33 μετόχια . Τα 16 από αυτά σήμερα, διασώζονται μόνο ως τοπονύμια , μεταξύ των οποίων το Αγουστί. Τα υπόλοιπα παραμένουν χωριά του Λασιθίου, που έχουν συμπτυχθεί σε 11 κοινότητες .
-Το Αγουστί είναι ένα από τα 16 ως τοπονύμιο πια και φέρεται να ονομάστηκε έτσι από τον πρώτο Ενετό εποικιστή Agustini, που
μεταφέρθηκε μεταξύ των άλλων από την Πελοπόννησο μετά την κατάληψη της από τους Τούρκους . ( θα σας πει περισσότερα φαντάζομαι σε λίγο ο ακριβός μας δάσκαλος παλιάς κοπής

3
Μανώλης Μπελιβάνης . ( Να θυμίσω ότι :Ως δάσκαλος του Αγίου Γεωργίου δενδροφύτευσε με τους μαθητές του το χώρο εδώ γύρω μας και δημιουργήθηκε αυτό το όμορφο μικρό δάσος.).
Οι επιδημίες πανούκλας, εθεωρούντο « θεϊκό πεπρωμένο» και περιβάλλονται από διάφορες δοξασίες διαμέσω του χρόνου , που δεν μπορούν για λόγους συντομίας , να αναφερθούν τώρα εδώ .
Στην Κρήτη χρονολογούνται, σύμφωνα με τον ιστορικό Ηρόδοτο από το 14ο αιώνα πΧ. ( Κάπου εκεί πριν από τον Τρωικό πόλεμο .)
Η Κρήτη ως σταυροδρόμι λαών και πολιτισμών από τους αρχαίους χρόνους, ήταν ευάλωτη σε επιδημίες και ιδιαίτερα στη πανούκλα καθώς σύμφωνα με ιατρικές απόψεις και ορολογίες « οι επιδημίες μεταφέρονται με το βήμα του στρατιώτη» ή ταξιδιώτη θα πρόσθετα εγώ . ( θυμηθείτε πώς έφθασε στην Ελλάδα ο κορονοϊός με έμπορο ταξιδιώτισα από την Ιταλία ).
Οι επιδημίες πανούκλας που κατά καιρούς αποδεκάτισαν τους Κρητικούς, ήταν περισσότερες από 20. Σας αναφέρω στις σπουδαιότερες καταγεγραμμένες :
1. Το έτος 251μΧ επί Ρωμαϊκής περιόδου .
2. Το έτος 542 μΧ επί Ιουστινιανού.
3. Το έτος 1408 μΧ που φέρεται να μεταδόθηκε από Καρπάθιο ναυτικό και στοίχισε στο νησί 15.000 νεκρούς.
4. Το έτος 1592-1595 μΧ ( ενετοκρατία) η επιδημία στη Κάντια ( Ηράκλειο) φέρεται να αφάνισε το 50% του πληθυσμού.
5. Παρόμοια επιδημία με σοβαρές συνέπειες υπήρξε το 1839.
6. Γάλλος ταξιδιώτης περιγράφει το 1817 ότι κατέγραψε στην περιοχή Κισάμου Χανίων απώλεια του 50% του πληθυσμού της περιοχής, ενώ ένας άλλος επίσης γάλλος ταξιδιώτης θεωρεί την ίδια εποχή , ως υπεύθυνους της επιδημίας τους Αιγύπτιους στρατιώτες των πλοίων που έδεναν στη Σούδα .
Προκαλεί εντύπωση και απορία το γεγονός, γιατί στο Λασίθι , η επιδημία της πανούκλας αφάνισε μόνο το Αγουστί χωριό .

Σας αναφέρω κάποιες σκέψεις και εμπειρίες μου με κάθε επιφύλαξη :

Η μετάδοση της πανώλης έφθασε στο Αγουστί με κάποιο τρόπο όπως προανέφερα και μεταδόθηκε στο χωριό . Η εξάπλωση ήταν ραγδαία και καθολική εκτιμώ για τον εξής λόγο , έχοντας υπόψη
4
τους τρόπους μετάδοσης της επιδημίας ( ποντίκια , ψύλλοι , επαφές ανθρώπων κλπ). Το Αγουστί φέρεται να υδρευόταν από πηγάδι που υπήρχε σύμφωνα με μαρτυρίες που φτάνουν στις μέρες μας κάπου εδώ δίπλα . Ίσως και η πέτρινη γούρνα που είναι εδώ πίσω μας , να ήταν εξάρτημα ύδρευσης από το πηγάδι . Είναι προφανές ότι η κοινή χρήση του στάσιμου νερού του πηγαδιού με πιθανότατα μολυσμένα σκεύη που χρησιμοποιούσαν ασθενείς, να διευκόλυνε και επιτάχυνε τη διάδοση της νόσου. Στην άποψη αυτή συνηγορεί το γεγονός ότι ενώ στα λοιπά μετόχια του οροπεδίου που διέθεταν τρεχούμενο νερό από πηγές , ενώ υπήρξαν περιστατικά μόλυνσης δεν υπήρξε ευρεία διάδοση και σοβαρές απώλειες πληθυσμού . Για το γενονός της μόλυνσης παραθέτω τις εξής προσωπικές εμπειρίες : 1. Ο αείμνηστος Γιάννης ΚΑΡΑΒΑΛΑΚΗΣ μου είχε αφηγηθεί σε σχετική κουβέντα μας ότι ο παππάς της Κουδουμαλιάς, φοβούμενος ότι για τη διάδοση της ασθένειας μπορεί να είχε ευθύνη το ζευγάρι των βοδιών του, που ήταν το βασικό του εργαλείο καλλιέργειας και επιβίωσης , εξολόθρευσε τα βόδια για προστασία της οικογένειας του. Φυσικά δεν ήταν αυτή η αιτία και λίγο αργότερα πέθανε ο ίδιος και η οικογένειά του αφού είχε μολυνθεί με άλλο τρόπο 2. Προσωπικά εγώ ο ίδιος , μαθητής δημοτικού Σχολείου στο Ψυχρό , παρακολουθώντας την κατασκευή οστεοφυλακίου στο νεκροταφείο κατά τη διάρκεια της εκσκαφής από χωριανούς μου , είδα και θυμάμαι την αποκάλυψη τάφου και ο σκελετός ήταν ολόκληρος μέσα σε ασβέστη . Σήμερα διαβάζω ότι συνηθιζόταν τότε για λόγους υγειονομικούς τους νεκρούς από πανώλη να τους περιβάλουν με ασβέστη μέσα στο τάφο . Θυμηθείτε και εδώ πως εγίνετο πρόσφατα ο ενταφιασμός των θυμάτων του κορονοϊού . 3. Ο καθηγητής Μανώλης ΣΥΜΙΑΝΑΚΗΣ και όχι μόνο εκείνος , έχει ψάξει το θέμα και έχει δημοσιεύσει πολλά στοιχεία για τη περιοχή και το χωριό καταγωγής του τον Άγιο Γεώργιο. Θύμησε και σε μένα, με τη γραφή του, μαθητή γυμνασίου τότε, τις διαμαρτυρίες της αγίας γιαγιάς μου Μαρίας Μηλοδημήτρενας , που την άκουγα τότε , γύρω στα 1963, (και ενθυμούμαι σήμερα σαν να ήταν χθες)
να διαμαρτύρεται στις κουβέντες της για την κατεδάφιση του δίκλιτου ναού του Αγίου Γεωργίου και Αγίου Χαραλάμπους και
έκτοτε λείπει η σταυροειδής παρουσία των τεσσάρων εκκλησιών του προστάτη από τις επιδημίες Αγίου Χαραλάμπους.). Η διαμαρτυρία της ήταν ότι δεν έπρεπε να χαλαστεί , επειδή χτίστηκε
5
με φιρμάνι του πασά σε σαράντα μέρες και στάθηκαν οι Αγιοργιώτες ο ένας δίπλα στον άλλο και χέρι χέρι μετέφεραν τις πελεκημένες πέτρες, υλικά κατεδάφισης του Αγουστί χωριού, στο σημείο της ανέγερσης . Έτσι εξηγείται και το πώς έγινε δυνατή η αποπεράτωση σε 40 ημέρες , αφού οι πέτρες, ήταν ήδη πελεκημένες έτοιμες για χτίσιμο.

Δεν σας κουράζω περισσότερο και ας έχω ακόμη πάρα πολλά να σας πω για την ιστορία του τόπου μας που σχετίζεται με την αποψινή τελετή μνήμης και ανάμνησης .Νομίζω τελείωσε και ο χρόνος που μου δόθηκε για την παρέμβαση . Παρακολουθήστε τη συνέχεια από τους άλλους εκλεκτούς ομιλητές που σίγουρα έχουν περισσότερα να σας πουν ακόμη και ως παλιοί γείτονες του Αγουστί! .…

Κλείνοντας όμως αγαπητέ δήμαρχε , αντιδήμαρχε και όλοι όσοι έχετε σήμερα την ευθύνη τοπικής διακυβέρνησης του Λασιθίου, θα έλεγα ή θα πρότεινα αν θέλετε ,
η αποψινή εκδήλωση να αποτελέσει αφετηρία για καθιέρωση στις εκδηλώσεις πολιτισμού του Δήμου μας, μιας ημέρας μνήμης και ανάμνησης για την ιστορία του τόπου μας με ετήσιες θεματικές ενότητες .
-Ας σπουδάσουμε την ιστορία του τόπου μας , όπως παρακινεί και ο δήμαρχος του Παρισιού τους Γάλλους με πινακίδες που έχει τοποθετήσει μπροστά στα μνημεία της πόλης του. Είναι αρκετοί οι συντοπίτες μας και ιδιαίτερα πολλοί καταγόμενοι από το κοντινό χωριό Άγιο Γεώργιο, που έχουν καταγράψει σπουδαίες έρευνες, λαογραφικές αφηγήσεις και πάρα πολλά ιστορικά στοιχεία του τόπου μας, που δεν πρέπει να παραμείνουν στα συρτάρια τους ή απλές αναρτήσεις στα cosials media. Κατά τον Μέγα Βασίλειο, Άγιο προστάτη της παιδείας, « Μνήμη εστίν η του γνωσθέντος τήρησις· ανάμνησις, η του απελθόντος ανάληψις». Μνήμη είναι να διατηρείς αυτό που ξέρεις. Ανάμνηση είναι να ανακαλείς στη μνήμη αυτό που πέρασε.)-