ΚΡΗΤΗ
«Τα φίδια είναι από τα πιο παρεξηγημένα ζώα στην Ελλάδα»- Τι λέει ο Ηλ. Στραχίνης στο Cretalive
Οι αλήθειες πίσω από τους μύθους και ο ρόλος… της γάτας!
Αν συναντήσουμε στον δρόμο μας ένα φίδι, το πρώτο πράγμα που κάνουμε είναι να παγώνουμε από τον φόβο.
Κατά πόσο, όμως, ο φόβος αυτός έχει βάση; Μήπως η… αντιπάθειά μας προς τα φίδια ξεκινά από έναν μύθο, μια ιστορία που ακούγαμε μικροί;
Ο γνωστός βιολόγος, υποψήφιος διδάκτορας του Τμήματος Βιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, παρουσιαστής της εκπομπής Άγρια Ελλάδα (ΕΡΤ3) και δημιουργός της ιστοσελίδας www.herpetofauna.gr, Ηλίας Στραχίνης, σε συνέντευξή του στο Cretalive προσπαθεί να βάλει τα πράγματα στη θέση τους.
Ξεκαθαρίζει πως «ακόμα και τα επικίνδυνα ερπετά (οι οχιές) δεν είναι επιθετικά προς τον άνθρωπο και θα δαγκώσουν μόνο αν πιαστούν, πατηθούν, ή πλησιαστούν απειλητικά σε απόσταση «αναπνοής».»
Ειδικά για την Κρήτη, διευκρινίζει ότι «δεν υπάρχει κανένα είδος οχιάς, και κανένα επικίνδυνο ερπετό για τον άνθρωπο γενικότερα. Οι φήμες για παρουσία οχιάς στο νησί, καθώς και για το επικίνδυνο Λιακόνι, είναι απλά δοξασίες και δεν έχουν καν κάποια λογική βάση.»
Η συνέντευξη έχει ως εξής:
Ποια είναι η γενική εικόνα σήμερα για τα ερπετά στην Ελλάδα και ειδικά στην Κρήτη; Υπάρχουν είδη που κινδυνεύουν;
«Παρόλο που τα πληθυσμιακά μεγέθη των ερπετών (και των άγριων ζώων γενικότερα) έχουν συρρικνωθεί στην Ελλάδα σε σχέση με παλιότερα, η γενική εικόνα τους είναι ακόμα σε σχετικά καλή κατάσταση, και μόνο ορισμένα είδη κινδυνεύουν σε εθνικό επίπεδο, λόγω απώλειας του βιοτόπου ή/και της κλιματικής αλλαγής. Βέβαια υπάρχουν περιοχές στις οποίες κάποια είδη κινδυνεύουν άμεσα με εξαφάνιση, ή έχουν ήδη εξαφανιστεί τοπικά, φαινόμενο που το βλέπουμε κυρίως σε ορισμένα νησιά. Η Κρήτη, παρόλο το μέγεθός της, φιλοξενεί σχετικά μικρό αριθμό ερπετών, κι αυτό οφείλεται στη γεωλογική ιστορία του νησιού που το κράτησε απομονωμένο από τους γύρω χερσαίους όγκους για πολλά εκατομμύρια χρόνια. Αυτή η μακρά απομόνωση όμως συνέβαλε και στο να εξελιχθούν νέα είδη, ενδημικά του νησιού, που τα συναντάμε δηλαδή μόνο στην Κρήτη και πουθενά αλλού στον κόσμο. Ενδημικά ερπετά της Κρήτης είναι τουλάχιστον δύο, το Κλωστιδάκι (Podarcis cretensis) και το Σαμιαμίδι της Κρήτης (Mediodactylus bartoni) και δεν αποκλείεται να αποκαλυφθούν κι άλλα μετά από γενετικές αναλύσεις. Είναι και τα δύο σε ικανοποιητική κατάσταση προς το παρόν, όπως και τα υπόλοιπα ερπετά του νησιού, όμως μπορεί να φτάσουν να απειλούνται σχετικά εύκολα, αν υπάρξουν ανθρωπογενείς αλλαγές και παρεμβάσεις, όπως συρρίκνωση των βιοτόπων τους, εισαγωγή ξενικών ειδών (νέα είδη που έρχονται σαν λαθρεπιβάτες μέσα σε γλάστρες, χώματα και εμπορεύματα), ρύπανση, κτλ.»
Συχνά υπάρχει φόβος ή προκατάληψη απέναντι στα φίδια και τα ερπετά γενικότερα. Πόσο δικαιολογημένοι είναι αυτοί οι φόβοι; Τι θα πρέπει να γνωρίζει ο κόσμος για να τα αντιμετωπίζει σωστά;
«Τα ερπετά, και ειδικά τα φίδια, είναι από τα πιο παρεξηγημένα ζώα στην Ελλάδα και οι μύθοι που τα στοιχειώνουν είναι πραγματικά αμέτρητοι. Από όλα τα ερπετά που έχουμε στην Ελλάδα και που αριθμούν περισσότερα από 70 είδη, μόνο οι οχιές έχουν επικίνδυνο δάγκωμα για τον άνθρωπο. Όλα τα υπόλοιπα είναι ακίνδυνα, παρά τις διάφορες δοξασίες και δεισιδαιμονίες. Ακόμα και οι οχιές που είναι μεν επικίνδυνες, δεν είναι τόσο όσο συχνά φημολογείται, από άποψη ισχύος δηλητηρίου και επιθετικότητας. Σε παλιότερες εποχές ο φόβος ήταν δικαιολογημένος, μιας και δεν υπήρχε εμπεριστατωμένη γνώση αλλά μόνο ιστορίες από στόμα σε στόμα. Έτσι ήταν πιο ασφαλές να πιστεύεις ότι όλα είναι επικίνδυνα, παρά να αγνοείς την επικινδυνότητα των ελάχιστων πραγματικά επικίνδυνων. Σήμερα όμως με τόσους ειδικούς επιστήμονες στο αντικείμενο και τόση γνώση που έχει προκύψει μέσω της έρευνας και της πραγματικής μελέτης των ζώων αυτών, δεν δικαιολογείται και πολύ να ζούμε ακόμα στην άγνοια. Ο κόσμος θα πρέπει να γνωρίζει πλέον, πάνω από όλα, ποια είναι τα ελάχιστα δυνητικά επικίνδυνα ερπετά του τόπου του, πώς ξεχωρίζουν από τα υπόλοιπα, και ότι ακόμα και τα επικίνδυνα ερπετά (οι οχιές) δεν είναι επιθετικά προς τον άνθρωπο και θα δαγκώσουν μόνο αν πιαστούν, πατηθούν, ή πλησιαστούν απειλητικά σε απόσταση «αναπνοής». Θα πρέπει επίσης να γνωρίζει και να τηρεί τα μέτρα πρόληψης κατά τις εργασίες υπαίθρου, που είναι η χρήση χοντρών γαντιών εργασίας (ιδανικά συγκόλλησης και σε καμία περίπτωση πλαστικών) καθώς και χοντρών και ψηλών υποδημάτων, όπως ορειβατικό μποτάκι ή αρβύλα. Τέλος θα πρέπει να ενημερωθεί για τις σωστές πρώτες ενέργειες μετά από δάγκωμα οχιάς, γιατί οι λάθος πρώτες βοήθειες είναι πιο επικίνδυνες και από το ίδιο το δηλητήριο. Αυτές και άλλες πολλές σχετικές πληροφορίες μπορεί κανείς να τις βρει ελεύθερα στην ιστοσελίδα μου, στο herpetofauna.gr.
Στην Κρήτη βέβαια, δεν υπάρχει κανένα είδος οχιάς, και κανένα επικίνδυνο ερπετό για τον άνθρωπο γενικότερα. Οι φήμες για παρουσία οχιάς στο νησί, καθώς και για το επικίνδυνο Λιακόνι, είναι απλά δοξασίες και δεν έχουν καν κάποια λογική βάση. Τα φίδια της Κρήτης είναι συνολικά 4, όλα τους ακίνδυνα. Ακίνδυνο είναι και το περίφημο Λιακόνι, όπως άλλωστε και όλες οι σαύρες της Ευρώπης. Ενώ το είδος απαντά σε πολλές περιοχές της Ελλάδας και της Μεσογείου, η Κρήτη είναι το μοναδικό μέρος όπου το Λιακόνι θεωρείται επικίνδυνο. Στο επεισόδιο «Ηράκλειο» της εκπομπής Άγρια Ελλάδα βάζω στα χέρια μου ένα Λιακόνι για να καταρρίψω αυτόν ακριβώς τον μύθο. Σίγουρα κάποιοι αναγνώστες σας θα διαφωνήσουν, βασισμένοι σε ό,τι έχουν μάθει από τους γηραιότερους, ή σε κάτι που έχουν ακούσει. Θα πρέπει όμως να αρχίσουμε να πιστεύουμε σε αποδείξεις και όχι σε φήμες. Το φίδι που οι Κρητικοί βαφτίζετε ως οχιά ή «λιόχεντρα» είναι συνήθως το Σπιτόφιδο (Zamenis situla) με τα πορτοκαλί σχέδια, ή το Αγιόφιδο με το τριγωνικό κεφάλι. Πρόκειται όμως για ακίνδυνα φίδια όπως είπα.»
Ποια είναι τα μεγαλύτερα προβλήματα που απειλούν την επιβίωση των ερπετών στην Ελλάδα; Είναι η κλιματική αλλαγή, οι ανθρώπινες παρεμβάσεις, η αστικοποίηση ή άλλοι παράγοντες;
«Η χειρότερη απειλή των ερπετών, αλλά και όλων των ζώων γενικότερα, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε ολόκληρο τον πλανήτη, είναι η αλλαγή χρήσης γης. Όταν πηγαίνουμε δηλαδή σε φυσικό περιβάλλον και κάνουμε οποιεσδήποτε παρεμβάσεις και αλλαγές, αλλοιώνοντας τον αρχικό, άγριο, φυσικό του χαρακτήρα. Μέσα σε αυτό περιλαμβάνεται δυστυχώς και η αστικοποίηση, τα μεγάλα έργα υποδομής και γενικά οποιουδήποτε τύπου αλλοίωση του άγριου τοπίου. Μετά ακολουθούν η ρύπανση, η εισαγωγή ξενικών ειδών και η κλιματική αλλαγή (που κάποιοι αμφισβητούν και κάποιοι άλλοι εκμεταλλεύονται), και όπου αυτό εφαρμόζεται, η υπερεκμετάλλευση και υπεραλίευση.»
Υπάρχουν περιοχές ή οικοσυστήματα στην Κρήτη που θεωρείτε ιδιαίτερα σημαντικά για την προστασία της ερπετοπανίδας;
«Σίγουρα οι υγρότοποι, οι περιοχές με μεγάλο υψόμετρο και οι νησίδες σας είναι από τα πιο σημαντικά χερσαία οικοσυστήματα που χρήζουν της προστασίας μας, όχι μόνο για τα ερπετά, αλλά και για άλλες κατηγορίες ζώων, όπως και φυτών. Για αυτό άλλωστε περιλαμβάνονται ήδη και σε δίκτυα προστατευόμενων περιοχών, όπως το δίκτυο Natura 2000. Τουλάχιστον αυτές οι περιοχές οφείλουν να παραμείνουν αναλλοίωτες, χωρίς καμία παρέμβαση, εκτός από παρεμβάσεις επιδιορθωτικής φύσεως, δηλαδή για την αποκατάσταση βιοτόπου, αν και όπου χρειάζεται κάτι τέτοιο.»
Μάθημα 1ο: Μένουμε μακριά από τα φίδια και, μάθημα 2ο: αν μας δαγκώσουν τρέχουμε στο νοσοκομείο!
Πώς μπορεί ο απλός πολίτης να συμβάλλει στην προστασία των ερπετών και της βιοποικιλότητας γενικότερα; Υπάρχουν απλές καθημερινές πρακτικές που θα μπορούσε να εφαρμόσει;
«Σίγουρα ο απλός πολίτης, με όλα αυτά που έχει ακούσει δεξιά κι αριστερά, δεν θα θέλει σε καμία περίπτωση να προστατέψει την ερπετοπανίδα αυτή τη στιγμή. Αν όμως μάθει τι πραγματικά ισχύει και πόσο ωφέλιμα είναι αυτά τα ζώα για τον άνθρωπο και τα οικοσυστήματα, τότε θα αλλάξει γνώμη. Τα ερπετά προστατεύουν τις καλλιέργειές μας, μας προσέφεραν επαναστατικά φάρμακα που σώζουν εκατομμύρια ζωές, μας προστατεύουν από διάδοση ασθενειών, και είναι ένας ζωτικής σημασία κρίκος στο τροφικό πλέγμα και αναγκαίος παράγοντας στην ισορροπία των οικοσυστημάτων. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε στις καθημερινές μας συνήθειες, είναι να αποφεύγουμε να ρυπαίνουμε το περιβάλλον, να μην καίμε θάμνους και καλαμιές, και να μην βάζουμε φωτιές σε φυσική βλάστηση γενικότερα, να οδηγούμε προσεκτικά για να μην πατάμε μικρά ζώα στην άσφαλτο, να στειρώνουμε και να περιορίζουμε τις γάτες μας όσο τον δυνατόν εντός της οικίας, και να μην θανατώνουμε τα ερπετά. Πολλοί αναγνώστες θα αντιδράσουν και πάλι, αυτή τη φορά στο σημείο με τον περιορισμό των γατών στο σπίτι, αφού υπάρχει η πεποίθηση ότι οι γάτες είναι άγρια ζώα και η θήρευσή τους είναι μια φυσική διαδικασία. Όμως αυτό είναι λάθος. Οι γάτες είναι ζώα που προέκυψαν από επιλεκτικές αναπαραγωγές χιλιάδων ετών, ξεκινώντας από την εξημέρωση της λυβικής αγριόγατας, και είναι πλέον ένα είδος «τεχνητό», φτιαγμένο δηλαδή από τον άνθρωπο, όπως άλλωστε και ο σκύλος, τα ήμερα γουρούνια, τα πρόβατα, κ.ά. Οι κατοικίδιες γάτες δεν ανήκουν σε κανένα φυσικό οικοσύστημα, μεταφέρονται από τον άνθρωπο σε διάφορες περιοχές, και ως αδέσποτες, ή μη περιορισμένες, προκαλούν αποδεδειγμένα ανυπολόγιστη ζημιά στην άγρια πανίδα. Οι γάτες είναι υπέροχα κατοικίδια ζώα συντροφιάς και όχι εργαλεία, κινδυνεύουν και οι ίδιες εκεί έξω από ένα σωρό κινδύνους, και οφείλουμε να τις φροντίζουμε περιορισμένες εντός οικίας, στειρωμένες, χορτάτες και υγιείς.»
Πόσο σημαντική είναι η ενημέρωση και η εκπαίδευση του κοινού για την προστασία των ερπετών; Τι θα αλλάζατε στην αντίληψη που έχουμε ως κοινωνία για αυτά τα ζώα;
«Είναι πολύ σημαντική η έγκυρη ενημέρωση του κοινού, ακόμα και από ανθρωποκεντρικής σκοπιάς να το δούμε. Ακόμα και αν κάνουμε πέρα το ηθικό του πράγματος, η προστασία των ζώων αυτών είναι προς όφελός μας. Μας συμφέρει να υπάρχουν σε υγιείς πληθυσμούς και μας κάνει κακό να μειώνονται και να εξαφανίζονται από τις περιοχές που εξαπλώνονται φυσικά. Αυτό που θα άλλαζα, και ουσιαστικά προσπαθώ να αλλάξω μέσω των ιστοσελίδων, της εκπομπής, των δια ζώσης παρουσιάσεων και των βιβλίων, είναι να διαγράψει από τη μνήμη του ο μέσος Έλληνας όσα σκόρπια έχει ακούσει για αυτά τα ζώα, και να ενημερωθεί εκ νέου από έγκυρες πλέον πηγές, δηλαδή από ειδικούς στο αντικείμενο, που δεν είναι άλλοι από τους επιστήμονες σχετικών κλάδων. Όλες οι πληροφορίες είναι διαθέσιμες και προσβάσιμες πλέον σε όλες και όλους, και είναι προς όφελος του ανθρώπου και του περιβάλλοντος (αυτά τα δύο πάνε μαζί άλλωστε) να ενημερωθούμε σωστά και να αφήσουμε πίσω απαρχαιωμένες αντιλήψεις και δοξασίες.»
