ΚΡΗΤΗ
Από τη Νέα Ζηλανδία στο Τυμπάκι: Το σορτσάκι αιχμαλώτου που «μίλησε» για τη Μάχη της Κρήτης
Οι αιχμάλωτοι εξαναγκάζονταν να κόβουν αρχαία ελαιόδεντρα κι όμως οι Κρητικοί τους άφηναν φαγητό και έδειχναν καλοσύνη…
Στο πίσω μέρος ενός ντουλαπιού, μέσα σε ένα παλιό κουτί σοκολάτας, βρέθηκε ένα στρατιωτικό σορτσάκι με 128 ονόματα χαραγμένα επάνω του.
Ονόματα ανδρών από τη Βρετανία, την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία που αιχμαλωτίστηκαν στην Κρήτη, κρατήθηκαν και εργάστηκαν καταναγκαστικά στο στρατόπεδο του Τυμπακίου, και μεταφέρθηκαν εκτός νησιού στις αρχές του 1942.
Ανάμεσά τους και ο Bert Chamberlain, ράφτης από το Westport της Νέας Ζηλανδίας, που αργότερα βρέθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Stalag VIIIB στην Πολωνία, όπου συνέχισε να ράβει για τους συγκρατούμενούς του.
Ο (εξ αγχιστείας) εγγονός του Bert, ο Andrew Holyoake, εντόπισε το σορτσάκι το 2021 και ξεκίνησε να ξετυλίγει μια άγνωστη πτυχή της Μάχης της Κρήτης: την ιστορία των περίπου 800 αιχμαλώτων πολέμου που παρέμειναν στην Κρήτη μετά τον Σεπτέμβριο του 1941, καταγράφηκαν επί τόπου και νόμιζαν ότι η Κρήτη θα αποτελούσε το μόνιμο στρατόπεδο κράτησής τους.
Μέσα από το φθαρμένο ύφασμα και τις υπογραφές των ανδρών, ξεδιπλώθηκε ένα συγκλονιστικό χρονικό για την αντοχή, τη φιλοξενία και την ανθρωπιά μέσα σε ακραίες συνθήκες πολέμου.
Το σορτσάκι του αιχμαλώτου έγινε το μοναδικό ίσως απτό τεκμήριο αυτής της ξεχασμένης ιστορίας - και οδήγησε τον Holyoake σε μια διεθνή έρευνα που ρίχνει νέο φως στη Μάχη της Κρήτης και στο στρατόπεδο του Τυμπακίου.
O Andrew Holyoake από τη μακρινή Νέα Ζηλανδία ξεδιπλώνει στο Cretalive την ιστορία που αποκάλυψε το σορτσάκι:
Τι σας ενέπνευσε να διερευνήσετε την ιστορία των αιχμαλώτων πολέμου στην Κρήτη μέσα από ένα τόσο απροσδόκητο αντικείμενο - ένα απλό στρατιωτικό σορτσάκι;
Στη ζώνη του σορτς είναι γραμμένο «Tymbkion POW camp». Το 2021, όταν το είδα για πρώτη φορά, η πρώτη μου αντίδραση ήταν να το «γκουγκλάρω» - και δεν βρήκα κανένα αποτέλεσμα. Ως ερευνητής, αυτό αμέσως κίνησε το ενδιαφέρον μου. Το σορτσάκι ανήκε στον παππού της συζύγου μου, ο οποίος δεν είχε αφήσει πίσω του καμία ανάμνηση από τον πόλεμο. Επομένως, ερευνώντας το συγκεκριμένο αντικείμενο, στόχος μου ήταν να κατανοήσω και τις εμπειρίες του κατά τη διάρκεια της αιχμαλωσίας του.
Πώς η έρευνά σας επανερμηνεύει τα πρώτα στάδια του έργου «Οχυρό Κρήτη» και τον ρόλο των αιχμαλώτων σε αυτό;
Υπάρχει εδώ ένα αφηγηματικό κενό. Υπάρχουν αναφορές από τον Ιούνιο και τον Ιούλιο του 1941 για αιχμαλώτους που εξαναγκάστηκαν να θάψουν τους νεκρούς, να απομακρύνουν κατεστραμμένα αεροπλάνα από το Μάλεμε κ.ά. Η κύρια καταναγκαστική εργασία των Κρητικών φαίνεται να ξεκινά στις αρχές του 1942. Η αφήγηση για τους τελευταίους μήνες του 1941 αφορά κυρίως σκληρά αντίποινα κατά των κατοίκων και τις επιχειρήσεις των Αλπινιστών για τον εντοπισμό φυγάδων. Η δική μου έρευνα προσθέτει ένα κομμάτι σε αυτή την περίοδο, φωτίζοντας το γεγονός ότι υπήρχε μια ομάδα αιχμαλώτων που παρέμειναν στην Κρήτη και εξαναγκάστηκαν σε εργασία, συμβάλλοντας στις πρώιμες υποδομές της ανάπτυξης του «Οχυρού Κρήτη».
Τι είδους αρχειακό υλικό, μαρτυρίες ή αντικείμενα σας βοήθησαν να ανασυνθέσετε αυτή την ιστορία;
Εύχομαι να είχα ξεκινήσει αυτή την έρευνα πριν από 20 χρόνια, γιατί πλέον ελάχιστοι άνθρωποι έχουν απομείνει για να δώσουν προσωπικές μαρτυρίες εκείνης της εποχής. Το περισσότερο υλικό προέρχεται από οικογένειες ανδρών που βρέθηκαν εκεί, καθώς και από διάφορα αρχεία ανά τον κόσμο. Στάθηκα τυχερός που συνδέθηκα με ένα ανεπίσημο διεθνές δίκτυο ερευνητών της Μάχης της Κρήτης, που μοιράζονται ελεύθερα πληροφορίες, στη βάση της αμοιβαίας συνεργασίας. Οι βασικές πηγές για το στρατόπεδο του Τυμπακίου προέρχονται από το ανέκδοτο ημερολόγιο ενός Αυστραλού αιχμαλώτου - το οποίο μου παραχώρησε η οικογένειά του - και από τα αρχεία του Ερυθρού Σταυρού στη Γενεύη.
Το έργο σας αναδεικνύει την ανθεκτικότητα, τη φιλοξενία και τη μνήμη. Πώς εκφράστηκαν αυτές οι ανθρώπινες αξίες σε τόσο ακραίες συνθήκες πολέμου;
Διαβάζοντας τις αφηγήσεις των ανδρών που έζησαν τα γεγονότα, εκείνο που ξεχωρίζει είναι η στήριξη που έλαβαν από τους ντόπιους. Οι αιχμάλωτοι εξαναγκάζονταν να καταστρέψουν τα μέσα βιοπορισμού των κατοίκων (και κατ’ επέκταση την ταυτότητά τους), κόβοντας αρχαία ελαιόδεντρα. Κι όμως, οι ντόπιοι τούς άφηναν φαγητό και έδειχναν καλοσύνη και συμπαράσταση. Οι αιχμάλωτοι δεν το ξέχασαν ποτέ αυτό· υπάρχουν μάλιστα αρκετές ιστορίες για αιχμαλώτους που, μετά τον πόλεμο, οργάνωσαν δράσεις στήριξης για τους Κρητικούς, όταν η Ελλάδα υπέφερε από τον εμφύλιο.
Έχετε εντοπίσει μαρτυρίες από Κρητικούς που ήρθαν σε επαφή ή βοήθησαν αιχμαλώτους εκείνη την περίοδο;
Το μεγαλύτερο μέρος της καταγεγραμμένης ιστορίας αφορά χωρικούς που βοηθούσαν φυγάδες και δραπέτες αιχμαλώτους, οι οποίοι προσπαθούσαν να φύγουν από την Κρήτη. Γενικά, οι Γερμανοί απέτρεπαν κάθε επαφή των κατοίκων με τους αιχμαλώτους. Ωστόσο, στο Τυμπάκι υπήρξαν τέτοιες περιπτώσεις. Έχω καταγράψει ένα παράδειγμα ενός ανθρώπου που ήταν τότε 10 ετών και πετούσε πορτοκάλια πάνω από τα συρματοπλέγματα του στρατοπέδου αιχμαλώτων στο Τυμπάκι. Μου αφηγήθηκε την ιστορία του το 2023, στο Ηράκλειο, σε ηλικία 93 ετών. Υπάρχουν ακόμη μερικά ερευνητικά προγράμματα που προσπαθούν να συγκεντρώσουν τέτοιες μαρτυρίες πριν να είναι πολύ αργά.
Με ποιους τρόπους πιστεύετε ότι η ιστορία του Τυμπακίου αναδιαμορφώνει την κατανόησή μας για τη Μάχη της Κρήτης και τις συνέπειές της;
Υπήρχε πάντα η γνώση ότι κάποιοι αιχμάλωτοι παρέμειναν στην Κρήτη μέχρι τις αρχές του 1942, όμως αυτές ήταν μεμονωμένες ιστορίες μέσα στη γενικότερη αφήγηση περί του μεγάλου στρατοπέδου στο Γαλατά και της μεταφοράς αιχμαλώτων στην ηπειρωτική Ευρώπη. Εστιάζοντας σε αυτούς τους «μακροχρόνιους» αιχμαλώτους, που παρέμειναν και καταγράφηκαν ως αιχμάλωτοι στην Κρήτη, αποκτούμε καλύτερη εικόνα για την ενδιάμεση περίοδο και τα γεγονότα που εκτυλίχθηκαν τότε. Είναι επίσης σημαντικό να κατανοήσουμε ότι η Μάχη της Κρήτης δεν περιορίστηκε στις περιοχές του βορρά ή των Σφακίων· πολλές άλλες κοινότητες επηρεάστηκαν, ιδίως στην περίοδο μετά τη μάχη.
Πιστεύετε ότι τοπικές, προσωπικές αφηγήσεις σαν αυτή μπορούν να συμβάλουν σε μια πιο ανθρώπινη κατανόηση του πολέμου;
Υπάρχει μια μαορί παροιμία που λέει:
«He aha te mea nui o te ao? He tangata, he tangata, he tangata» —
που σημαίνει: «Ποιο είναι το σημαντικότερο πράγμα στον κόσμο; Οι άνθρωποι, οι άνθρωποι, οι άνθρωποι».
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα συμπεράσματα της έρευνάς μου είναι πως οι επιπτώσεις του πολέμου -συνειδητά ή ασυνείδητα- επηρεάζουν τους ανθρώπους για γενιές, οπότε είναι ουσιαστικό να κατανοήσουμε τις εμπειρίες τους.
Αν μπορούσατε να μεταδώσετε ένα βασικό μήνυμα από την έρευνά σας στις νεότερες γενιές, ποιο θα ήταν;
Στην πραγματικότητα, έχω δύο:
Πρώτον, να ακούτε τους μεγαλύτερους, να μαθαίνετε από τις εμπειρίες τους και να καταγράφετε τις μνήμες τους. Δεύτερον, να είστε πάντα περίεργοι και να κάνετε ερωτήσεις.
Διαβάστε περισσότερες ειδήσεις από την Κρήτη και το Ηράκλειο
