Η κοινωνία του «φαίνεσθαι» και η σιωπηλή δύναμη του «είναι»

Ζούμε σε μια εποχή όπου η εικόνα έχει κατακτήσει την ουσία. Τα social media, η τηλεόραση, τα «εύκολα» νέα και η κουλτούρα της στιγμιαίας κατανάλωσης έχουν ανεβάσει στο βάθρο πρόσωπα που ανεξάρτητα από προσφορά , ξέρουν να παίζουν καλά το παιχνίδι της προβολής. Influencers, τηλεπερσόνες, διαφημιστές καλλυντικών, ρούχων και... τρόπου ζωής, κατακτούν το ενδιαφέρον του κοινού, των brands και σε πολλές περιπτώσεις  της ίδιας της κοινωνίας.

Αντίθετα, οι άνθρωποι που πραγματικά κρατούν την κοινωνία όρθια ,οι γιατροί, οι νοσηλευτές, οι πυροσβέστες, οι αστυνομικοί, οι στρατιωτικοί, οι δάσκαλοι, οι εργαζόμενοι της πρώτης γραμμής ,ζουν και εργάζονται στη σκιά. Συχνά αόρατοι, συχνά κακοπληρωμένοι, σχεδόν πάντα υποτιμημένοι.

Όταν η φούσκα του lifestyle σκάει

Η αντίθεση αυτή γίνεται εκκωφαντική στις κρίσιμες στιγμές. Όταν όλα γκρεμίζονται, όταν χρειαζόμαστε αληθινή βοήθεια, προστασία, θεραπεία ή οργάνωση, εκείνοι που γεμίζουν τα social media με αναρτήσεις και stories εξαφανίζονται. Και τότε, αναδεικνύεται η σιωπηλή δύναμη του ουσιαστικού ανθρώπου. Εκείνου που δεν φωνάζει, δεν αυτοπροβάλλεται, αλλά πράττει.

Η πανδημία COVID-19 ήταν μια τέτοια περίοδος. Γιατροί, νοσηλευτές, τραυματιοφορείς, διασώστες, υπάλληλοι καθαριότητας και εργαζόμενοι σε υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης πάλεψαν με κάθε μέσο για να κρατήσουν στη ζωή όχι μόνο ανθρώπους, αλλά και ολόκληρα συστήματα. Εκεί φάνηκε με τον πιο ωμό τρόπο πόσο λίγη σημασία έχει το πόσα likes συγκεντρώνεις, όταν η ζωή είναι αυτή που κρέμεται από μια λεπτή κλωστή.

Το παράδοξο της προσοχής

Γιατί, λοιπόν, οι κοινωνίες δίνουν τόσο μεγάλο βάρος στο lifestyle, στην εικόνα, στο «φαίνεσθαι»;

Οι πλατφόρμες επιβραβεύουν το εύκολο, το εντυπωσιακό, το γρήγορο. Τα αλγοριθμικά μοντέλα προωθούν ό,τι συγκεντρώνει την αλληλεπιδραση στα likes όχι ό,τι έχει αξία. Έτσι, δημιουργείται μια τεχνητή προβολή προσώπων που είναι ειδικοί στο να τραβούν την προσοχή, αλλά όχι κατ’ ανάγκη στο να προσφέρουν.

Κοινωνική Ψυχολογία

Οι άνθρωποι, κουρασμένοι από τη ρουτίνα και τις δυσκολίες, αναζητούν διασκέδαση, ανάλαφρο περιεχόμενο, «καθαρές» εικόνες που δεν προκαλούν προβληματισμό. Έτσι, στρέφονται πιο εύκολα στον κόσμο των influencers παρά σε μια εκπομπή με επιστήμονες ή μια συζήτηση για τη δημόσια υγεία.

Απορρύθμιση του αξιακού συστήματος

Η κοινωνική επιβράβευση βασίζεται πλέον στη δημοφιλία και όχι στην προσφορά. Το να φαίνεσαι πετυχημένος έχει μεγαλύτερη αξία από το να είσαι χρήσιμος. Η κοινωνία που αναδεικνύει το «φαίνεσθαι» ως αρετή, σταδιακά ξεχνά το «είναι».

Είναι φαινόμενο ελληνικό ή παγκόσμιο;

Η Ελλάδα έχει ορισμένες ιδιαιτερότητες που ενισχύουν αυτή την αντίφαση: μικρή αγορά, έντονος ρόλος των media, κοινωνικός θαυμασμός της εξωτερικής εικόνας. Ωστόσο, το φαινόμενο δεν είναι ελληνικό. Είναι παγκόσμιο. Από την Αμερική ως την Κορέα και από την Ιταλία ως την Ιαπωνία, το φαινόμενο της υπερπροβολής ανούσιων προτύπων κυριαρχεί. Η διαφορά είναι ότι σε άλλες χώρες υπάρχει συχνά παράλληλα και ένας ισχυρός μηχανισμός θεσμικής αναγνώρισης των ουσιαστικών λειτουργών του κράτους και της κοινωνίας.

Και τώρα τι;

Ο προβληματισμός δεν είναι απλώς φιλοσοφικός. Είναι πολιτικός, κοινωνικός και πολιτιστικός. Μια κοινωνία που ξεχνά ποιοι είναι οι πραγματικοί της πυλώνες, κινδυνεύει να καταρρεύσει όταν τους χρειαστεί ξανά. Δεν είναι μόνο θέμα προβολής, αλλά θέμα επιβίωσης. Αν συνεχίσουμε να αποθεώνουμε το τίποτα και να ξεχνάμε το σημαντικό, τότε το τίποτα θα έρθει να μας κυβερνήσει,  και στις κρίσεις θα βρεθούμε γυμνοί.

Ο μόνος τρόπος να ανατραπεί αυτή η πορεία είναι να αρχίσουμε ως πολίτες να δείχνουμε έμπρακτα την προτίμησή μας στην ουσία. Να ακολουθούμε, να ακούμε, να διαβάζουμε και να προβάλλουμε ανθρώπους που προσφέρουν, που μορφώνουν, που δημιουργούν. Και να διδάξουμε στις επόμενες γενιές ότι η πραγματική αξία δεν βρίσκεται στην εικόνα, αλλά στη συνείδηση, την αλήθεια και την προσφορά.

Η κοινωνία που τιμά τους ήρωές της μόνο όταν τους έχει ανάγκη, δεν αξίζει να τους έχει όταν τους χρειάζεται ξανά. Ας μη μείνουμε μόνο στα χειροκροτήματα. Ας αλλάξουμε το τι θεωρούμε «σημαντικό»  πριν το πραγματικά σημαντικό σταματήσει να υπάρχει.